Ένα Τσιγάρο Δρόμος - Telling Stories (S03 Episode 15)
Telling Stories : Η ιστορία όπως δεν την ξέρατε!Σχετικά με αυτό το επεισόδιο
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος, το "Telling Stories" προσεγγίζει σφαιρικά ένα θέμα που καθόρισε την κοινωνία, την οικονομία και τη δημόσια υγεία.
Σε αυτό το επεισόδιο, κάνουμε μια ιστορική αναδρομή στη βιομηχανοποίηση του καπνού και εξετάζουμε πως μεγάλες προσωπικότητες της ιστορίας και της τέχνης συνδέθηκαν μαζί του.
Τέλος, εστιάζουμε στην Ελλάδα, από το οικονομικό "χρυσάφι" των περασμένων δεκαετιών, στα νομοθετικά μέτρα και την εποχή της καθολικής απαγόρευσης.
Καλή ακρόαση!
Επιμέλεια - Παρουσίαση: Τάσσος Ζιάκκας
Επικοινωνία - Συνεργασίες: [email protected]
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
Φίλοι μου καλησπέρα, είμαι ο Τάσος Γιάκας και ακούτε το podcast Telling Stories στο Spotify. Κάθε χρόνο στις 31 Μαΐου το ημερολόγιο μας θυμίζει την Παγκόσμια Υμέρα Κατά του Καπνίσματος. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν χρησιμοποιεί πλέον απλές προειδοποιήσεις. έχει χαρακτηρίσει το κάπνισμα ως τη μεγαλύτερη επιδημία όλων των εποχών.
Όμως, πώς φτάσαμε εδώ? Πώς μια συνήθεια που ξεκίνησε από τα βάθη των αιώνων κατέλαβε τον σύγχρονο κόσμο? Στο σημερινό επεισόδιο θα ξετυλίξουμε τον ύμα του καπνού, από τα ιερά χώματα των Μάγια μέχρι τα σαλόνια της Ευρωπαϊκής Αριστοκρατίας και από την απόλυτη ειδονία ενός πούρου μέχρι το βαρύ τίμημα της υγείας. Καλή ακροάση!
Η ιστορία μας ξεκινά περίπου το 5000 π.Χ. στις Άνδης. Για τους Ιθαγενείς της Αμερικής, ο καπνός δεν ήταν απόλαυση, αλλά γέφυρα με το θείο. Τον κάπνιζαν σε τελετές, τον χρησιμοποιούσαν ως φάρμακο, ακόμα και ως μέσο συναλλαγής. «Καπνίζουμε», απάντησαν οι άγριοι. Κι αμέσως ο ευγενέστερος όλων πήρε μερικά κυτρινοπά φύλλα, τα έστριψε επί τη δύο, κατασκεύασε άμορφο κύλινδρο το οποίο αφού άναψε στη μία άκρη, το πρόσφερε στον Κολόμβο, ο οποίος το έφερε στα χείλη του με τα φόβου και δυσπιστίας, σαν μαθητής που καπνίζει για πρώτη φορά.
Την πρώτη εντύπωση του πρώτου Ευρωπαίου καπνιστή δεν τη γνωρίζουμε. Μπορούμε όμως εύκολα να αντιμαντέψουμε, γιατί στην επιστροφή του οι σύντροφοι του Κολόμβου έφεραν στην Ισπανία ολόκληρα δεμάτια φύλλα πετούμ ή κοχύμπα, όπως τα ονόμαζαν οι ηθαγενείς στον καπνό. Εννοείται ότι έφεραν μαζί τους και όλες τις σχετικές πληροφορίες για τον καπνό.
και έτσι οι καλοί Ισπανοί έμαθαν ότι οι θαγενείς της Αμερικής χρησιμοποιούσαν το πετούμ ως θεραπευτικό μέσο, επουλώνοντας θανάσιμες πληγές, αλλά κυρίως το χρησιμοποιούσαν σε θρησκευτικές τελετές και το έχεγαν, όπως εμείς σήμερα το λιβάνι. Το πλήρωμα των πλοίων του Κολόμβου δεν έχασε καιρό. Το έριξε στο κάπνισμα, το οποίο έβρισκε ευχάριστο και μεθυστικό.
Τέλος, η εισαγωγή του καπνού από την Αμερική στην Ευρώπη, επέστρεφε από το Μεξικό, έφερε σπόρους πετούμ στο βασιλιά της Ισπανίας Κάρολο τον 5ο, ο οποίος και διέταξε τη φύτευσή του στην Ισπανία. Έτσι, οι πρώτοι Ισπανοί γνώρισαν και διέδωσαν το μεθυστικό φυτό. Αλλά όπως ήταν επόμενο, διάφοροι άλλοι λαοί, κυρίως οι Γάλλοι και οι Άγγλοι, διεκδίκησαν τα πρωτεία.
Και οι Μέναγγλοι πίστευαν ότι ο πρώτος που έφερα τον καπνό στην Ευρώπη ήταν ο Άγγλος ναυτικός Φράσις Δράκιν, ενώ επέστρεφε από το ταξίδι του στη Βραζιλία το 1590. Οι Γάλλοι επέμεναν ότι ο πρώτος που έφερα τον καπνό στην Ευρώπη ήταν ο Γάλλος Αντρέντε Δε, ο οποίος έφερε σπόρους καπνού το 1550 στη Γαλλία. Άλλος ιστορικός του καπνού, ο Γερμανός Νάντερ, αποδίδει την ανακάλυψη του καπνού στους Πέρσες, ο Μαγκνένος κατά κύριο λόγο στους Ολλανδούς αλλά και στους Άγγλους.
Ο καπνός συσσήχθη στη Γαλλία από την Πορτογαλία μέσω του Γάλλου πρέσβης στη Λισαβόνα, Ζακ Νικότ, ο οποίος έφερε φύλλα και σπόρο καπνού σαν δώρο εξωτικό στη βασίλισσα της Γαλλίας, Εκατερίνη των Μεδίκων, στην οποία και ανέπτυξε τις σπουδαίες θεραπευτικές και απολευστικές ιδιότητες του Ιερού Βοτάνου. Εξαιτίας τούτου, ο καπνός στην Γαλλία ονομάστηκε αμέσως «φυτό της βασίλισσας, φυτό του πρέσβη» και μάλιστα από το όνομα του Νικότ «Νικοτίνη».
Η Ακαταρίνη των Μεδίκων υιοθέτησε το σπάνιο φυτό και διέταξε να πωλείται στα φαρμακεία για τους ασθενείς. Τόσο είχε ειριζωθεί στην πεποίθηση του κόσμου ότι ο καπνός είναι φάρμακο σπουδαίο, ώστε και ο περίφημος γιατρός Μωρό, προκειμένου να υποστεί η δονηρή εγχείρηση, ζήτησε αντί αλλού αναισθητικού να καπνίζει συνεχώς την πίπα του.
Ήδη όμως η χρήση του καπνού είχε γενιευθεί και ως απόλαυση. Ιδρύθηκαν αμέσως ειδικά καταστήματα όπου οι άνδρες πήγαιναν για να καπνίσουν. Κι όμως ο καπνός παρά το πλήδος των πιστών οι οποίοι τον ακολουθούσαν, είχε και φανατικούς διώκτες. Βεβαίως δεν γνωρίζουμε τους ανεπίσημους εχθρούς του, αλλά μεταξύ των επίσημων μπορούμε να αναφέρουμε κατά πρώτον λόγο τον βασιλιά της Αγγλίας Ιάκωβο τον Πρώτο, ο οποίος εκτός από τη συγγραφή και την έκδοση του περίφημου έργου του Μισόκαπνος απέλησε με νόμο ότι θα κρέμαγε όσους έβλεπε να καπνίσουν.
Εννοείται ότι στην πραγματικότητα δεν κρέμασε παρά τον ατυχή Σερ Ρόουλιφ, τον εφευρέτη της ΠΥΠΑΣ. Επίσης, τρομερός διώκτης των καπνιστών ήταν και ο Αμπάς ο Πρώτος, σάχης της Περσίας. Αυτός μπορεί να μην κρέμασε κανέναν, αλλά διέταξε να ασχίζουν τα χείλη των καπνιζόντων και να κόβουν τη μύτη εκείνων που ρουφούσαν καπνό.
Ο Ρώσος Τσάρος Μιχαήλ Φεντερόβιτς είχε επιβάλει το μαστίγωμα στους καπνιστές Η δε βασίλισσα της Αγγλίας Ελισάβετ απαγόρευε το κάπνισμα μέσα στις εκκλησίες Αλλά ο καπνός πέρα από τους διώκτες είχε και τους φίλους του Η Εκατερίνη των Μεδίκων, καθώς είπαμε, υποστήριζε φανατικά το κάπνισμα Ο Λουδοβίκος, ο 14ος, διέταξε να χορηγείται στους νέους σύλλεκτους μαζί με τον ηματισμό τους και μία πίπα.
Είναι γνωστό ότι η πίπα έπαιξε σπουδαίο ρόλο στη Γαλλική Επανάσταση, μολονότι ούτε ο Ροβεσπιέρος ούτε ο Δαντών κάπνησε. Και ο καπνός εξελίχθηκε. Διάφοροι δεινοί καπνιστές επινοούν καθημερινά νέους τρόπους καπνίσματος. Μεταξύ αυτών ήταν και οι Πέρσες, που σκέφτηκαν για να μειώσουν την πίκρα στη γεύση του καπνού, να διέρχεται παραμπορφωμένος καπνός μέσω του νερού και έγινε το Ναργιλές.
Επίσης είναι γνωστό ότι τα πρώτα τσιγάρα ήσαν περιτυλιγμένα όχι με σιγαρόχαρτο, αλλά με τη μεμβράνη του καλαμποκιού. Η διάδοση του καπνού δεν έγινε τυχαία. Ήταν μια υιογενής εξάπλωση που κατέκτησε κάθε ήπειρο μέσα σε λιγότερα από δύο αιώνες. Το κάπνισμα όπως όλα τα πράγματα έχει την ιστορία του. Μια ιστορία από τις πιο περιπετιώδεις και τις πιο αιματηρές.
Σήμερα που καπνίζουμε τόσο ελεύθερα, μας είναι δύσκολο να φανταστούμε ότι υπήρξε εποχή που η Εκκλησία είχε κήρυξε το κάπνισμα υποδιωγμών και ότι πολλοί σουλτάνοι της Τουρκίας και βασιλείς της Δύσης έκοβαν κεφάλια εξαιτίας του. Σιγά σιγά όμως επικράτησε όπως όλα τα πράγματα που ξαβνιάζουν στην αρχή και θεωρούνται τρομερά και φοβερά Το κάπνισμα πέρασε πολλά στάδια ώστε να καταλήξει στο σημερινό του καθιστός και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πολύ συνετέλεσε στην επικράτησή του η επιτόσους αιώνες καταδίωξη Κάθε πράγμα που καταδιώκεται παίρνει αναγκαστικά τη γοητεία του απαγορευμένου και καταλήγει να γενικευθεί και να γίνει στο τέλος κοινό κτήμα Και πριν να ασχοληθούμε με την ιστορία της διάδοσής του δεν είναι άσκοπο να αναφέρουμε ένα περίεργο ερώτημα που έκανε κάποτε η ενηγματική βασίλισσα Ελισάβλη η σφίγγα της Αγγλίας στο ναυλικό της Ράλεη που εισήγαγε πρώτος τον καπνό στη χώρα της και που ήταν ένας από τους πρώτους Ευρωπαίους που κάπνισε Η βασίλισσα λοιπόν τον ρώτησε αν μπορούσε να της πει
πόσο ζυγίζουν τα συννεφάκια του καπνού που βγαίνουν από μία πίπα Ο Ράλλι έσπασε το κεφάλι του, αλλά στο τέλος έλυσε το πρόβλημα. Ζήγησε πρώτα τον καπνό που γέμιζε η πίπα του. Και αφού τον κάπνισε, ζήγησε τη στάχτη που απόμεινε. Η διαφορά δεν μπορούσε να είναι άλλο παρά ο καπνός που έφυγε. Ο Ράλλι όμως είχε φίλο τον περίφημο μαθηματικό Τόμας Χάριο.
Και πιθανότατα σε αυτόν οφείλεται ο έξυπνος αυτός υπολογισμός. Αλλά η Βασίλισσα το άκουσε από το στόμα του Ράλλι, ως ένα επιπλέον επιχείρημα για τον ισχυρισμό τους ότι η Ελισάβεν ήταν άνδρας. Ήρθε όμως αργότερα εποχή που όσοι τολμούσαν να καπνίσουν, μετριόνταν στα δάχτυλα. Μα και για αυτούς το κάπνισμα επιτρεπόταν μόνο σε ειδικά μέρη και κέντρα.
Υπήρχαν τα καπνιστήρια. Τον καιρό εκείνο δεν κάπνιζαν παρά μόνο πίπες. Αλλά και η πίπα ήταν ακόμη σπάνια και πολύ δημοσκέβος που δεν μπορούσε να έχει ο καθένας. και στα καπνιστήρια περνούσε από στόμα σε στόμα. Το κάπνισμα ωστόσο, παρά τις σχετικές απαγορεύσεις, άρχισε να διαδίδεται με καταπληκτική ταχύτητα. Την ίδια εποχή που είχε εισαχθεί στην Ευρώπη ο καπνός, είχαν εισαχθεί και οι πατάτες.
Κι όμως αντίθετα προς τον καπνό, η χρήση της αθώας πατάτας χρειάστηκε έναν ολόκληρο αιώνα για να γενικευθεί και να επικρατήσει. Ο διάσημος Γερμανός φυσικός Von Koubold έγραψε τότε σχετικά με τον καπνό και την πατάτα. Ό,τι συμβαίνει με ένα μικρό παιδί που του δίνουν ένα κομμάτι ψωμί και ένα αναμμένο κάρβουνο, το ίδιο συμβαίνει και με τους κατοίκους της Ευρώπης που προτίμησαν τον καπνό από την πατάτα.
Ο Koubold δεν ήταν φίλος του καπνού και γι' αυτό γνώρισε πολλούς άσπονδους εχθρούς στην Ευρώπη. Επί των διαδόχων της Αλισάβετ, ιδίως επί Ιακώβου του Πρώτου και του διαδόχου του Καρόλου, ο καπνός άρχισε να καταδιώκεται. Ο Ιάκωβος εξέδωσε μάλιστα και λίβελο εναντίον των τότε καπνιστών με τον τίτλο «Μισόκαπνος», δηλαδή «Εχθρός του καπνού».
Οι φιλόκαπνοι όμως εξεδικίθησαν τους μισόκαπνους στον καιρό που εξεράγει η επανάσταση του Όλιβερ Κρόμβερ και νίκησαν τα κοινοβουλευτικά λεγόμενα στρατεύματα. Ο δε βασιλιάς Κάρολος πιάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο. Ενώ ο βασιλιάς που δεν μπορούσε να υποφέρει τον καπνό, βάδιζε ατάραχα και με αξιοπρέπεια προς το οικρίωμα όπου ο υπρόκειτο να αποκεφαλιστεί, δεξιά και αριστερά του πέταγαν σπασμένες πήπες και του φυσούσαν καπνό στο πρόσωπο.
Τώρα βέβαια όλοι καπνίζουν ελεύθερα και σε κανέναν δεν κάνει εντύπωση το θέμα του τσιγάρου ή της πίπας Παρ' όλα αυτά, όταν οι υπηρέτες του Ράλλη πρωτοείδαν τον αφέντη τους να καπνίζει νόμιζαν πως είχαν πιάσει τα σπλάγνα του φωτιά και του έριξαν αμέσως ένα κουβά νερό για να τον σβήσουν Αλλά η καταδίωξη του καπνίσματος στην Ευρώπη δεν είναι τίποτα μπροστά στην καταδίωξη που υπέστη στην Τουρκία επί της αυτοκρατορίας των Συμμοχαρών Σουλτάνων.
Το κάπνισμα εκεί θεωρήθηκε ως έρεση και πλήρως ανθρώπων πλήρωσε με το αίμα του την αθώα αυτή διασκέδαση. Φαίνεται μάλιστα σε μια ηρωνία της τύχης το γεγονός ότι ο πιο ήσυχος λαός του κόσμου που είχε αναγάγει το ραχάτι σε περιοπή θρησκείας και στο οποίον μέρος αναπόσπαστο του ραχατιού ενώ ο Ναργιλές και το Τσιμπούκι δοκίμασε τον πιο απεινή διωχμό για αυτή τη συνήθειά του.
Στον χώρο της πολιτικής αλλά και της τέχνης, ο καπνός δεν ήταν ποτέ ουδέτερος. Για δεκαετίες η εικόνα ενός ηγέτη μέσα σε ένα σύννεφο καπνού εξέπεμπε από φασιστικότητα και πνευματική εγρήγορση. Ενώ για τους καλλιτέχνες, τύπο. Η σχέση της τέχνης, της πολιτικής και των γραμμάτων με το κάπνισμα υπήρξε ιστορικά πολύ στενή, σε σημείο που το τσιγάρο ή η πίπα έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της δημόσιας εικόνας πολλών προσωπικότητων.
Ο Βρετανός Πρωθυπουργός είναι ίσως ο διασημότερος καπνιστής πούρων στην ιστορία. Υπολογίζεται ότι κάπνισε περίπου 250.000 πούρα στη ζωή του. Κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, είχε παραγγείλει μια ειδική μάσκα οξυγόνου για τις πτήσεις του σε μεγάλο υψόμετρο με στρατιωτικά αεροπλάνα, η οποία έχει μια τρύπα στο ύψος του στόματος, ώστε να μπορεί να καπνίζει το πούρο του ενώ πετούσε πάνω από τη θάλασσα.
Αλμπερτ Αϊνστάιν. Αν και οι γιατροί του είχαν συστήσει να το κόψει, ο Αϊνστάιν λάτρευε την πίπα του. Μάλιστα έλεγε ότι το κάπνισμα της πίπας συμβάλλει σε μια κάπως ήρεμη και αντικειμενική κρίση σε όλες τις ανθρώπινες υποθέσεις. Όταν κάποιο στιγμή ο γιατρός του του απαγόρευσε να αγοράζει καπνό, ο Αϊνστάιν δεν σταμάτησε.
Αντί γι' αυτό λέγεται ότι μάζευε από τσίγαρα από το δρόμο, άδειαζε τον εναπομείναντα καπνό τους και γέμιζε με αυτόν την πίπα του για να συνεχίσει να καπνίζει στα κρυφά. Όσκαρ Βάιλντ Για τον Όσκαρ Ουάιλ το κάπνισμα ήταν μια μορφή τέχνης και μια από τις μεγαλύτερες απολαύσεις της ζωής. Είναι ο δημιουργός της περίφημης φράσης «Το τσιγάρο είναι η τέλεια απόλαυση, είναι εξαίσιο και μας αφήνει οι ανικανοποίητους».
Τι περισσότερο μπορεί να ζητήσει κανείς. Στην ελληνική πραγματικότητα ο Μάνος Χατζηδάκης ήταν ένας από τους πιο γνωστούς καπνιστές. το τσιγάρο ήταν πάντα παρόν στις συνεντεύξεις, στις πρόβες και στις συζητήσεις του. Είναι γνωστή η άρνησή του να συμμορφωθεί με τους κανόνες καθοσπερπισμού. Σε πολλές δημόσιες εμφανίσεις του, ακόμη και όταν το κάπνισμα άρχισε να περιορίζεται σε κλειστούς χώρους, εκείνος συνέχιζε να καπνίζει επιδεικτικά, θεωρώντας ότι η ελευθερία της έκφρασης περιλαμβάνει και τις προσωπικές απολαύσεις.
Λίγα λόγια και για το φεμινιστικό κίνημα και τους πυρσούς της ελευθερίας Μία από τις πιο ιδιοφυείς και κοινικές πολιτικές καμπάνιες έγιναν το 1929 Ο Έντουαρτ Μπέρνεϊς, ο πατέρας των δημοσίων σχέσεων, έβαλε γυναίκες να καπνίζουν σε παρέλες στη Νέα Υόρκη ονομάζοντας τα τσιγάρα «Torches of Freedom» πυρσούς της ελευθερίας Έτσι το κάπνισμα μετατράπηκε από ταμπού σε σύμβολο χειραφέτησης Είναι εντυπωσιακό το πως μια τόσο μικρή ράβδος καπνού κατάφερε να τρυπώσει στα κέντρα λήψης αποφάσεων αλλά και στα ατελείε των δημιουργών αλλάζοντας τη μορφή της κοινωνικής μας κουλτούρας Ας δούμε λοιπόν πως το τσιγάρο λειτουργήσε ως εργαλείο πολιτικής επιρροής και ως καλλιτεχνικό σύμβολο Για τον καπνό και το κάπνισμα έχουν γραφεί βιβλία ολόκληρα, μα υπάρχουν πάντα καινούργια πράγματα για αυτό το ζήτημα.
Στην αρχαιότητα πρώτοι οι Κέλτες και ύστερα οι Γαλάτες δοκίμαζαν αληθινή ειδονή στο κάπνισμα. Δεν είχαν φυσικά στη διάθεσή τους τα σημερινά πολύτιμα φύλλα του καπνού. Ωστόσο έφτιαχναν μικρές πύλινες πίπες και ροφούσαν με αυτές καπνό από ξερό και σε κλωστές ήμερο κάναβη. Μην εκπλήσεστε, από τότε ακόμη που οι πρωτόγονοι άνθρωποι άρχισαν να σχηματίζουν τις πρώτες κοινωνίες, άρχισαν συγχρόνως και να καπνίζουν.
Έχετε ακούσει για τους πελασγούς, δηλαδή για την πανάρχια φυλή των γιγάντων που κατοικούσε στην Ελλάδα προαμνημονεύτων χρόνων. Οι γιγαντόσομοι αυτοί Έλληνες αναφέρονται στην παλαιοοντολογία ως οι πρώτοι καπνιστές του κόσμου. Κάπνιζαν με πίπες πύλινες που το μήκος τους έφτανε συχνά τα δύο μέτρα, χρησιμοποιώντας ξερά φύλλα δέντρων αντί για καπνό.
Ως το μεσαίωνα οι άνθρωποι κάπνιζαν μανιωδώς, άλλοι με πίπες, άλλοι μασώντας καπνό και άλλοι τρίβοντάς τον σε σκόνη και ρουφώντας τον από τη μύτη σαν ταμπάκο. Το 1569 όμως, ο τότε πάπας της Ρώμης έβγαλε το πρώτο κατά του καπνού απαγορευτικό του διάταγμα. Απαγορεύσε δηλαδή στους ιερείς και στους πιστούς να καπνίζουν ή να ροφούν ταμπάκο κατά τις πρώτες ώρες μετά τη Θεία Μετάληψη.
Και αυτό γιατί αναγκάζονταν να φτύνουν ή να φτερνίζονται με το κάπνισμα του καπνού. Γρήγορα όμως οι απαγορευτικές αυτές παπικές διατάξεις ατόνισαν. Η ίδια η εκκλησία άρχισε να προστατεύει το κάπνισμα, γιατί το θεωρούσε ως βάλσαμο ευεργετικός στις στεναχώριες του δύστυχου ανθρωπίνου γένους. Ωστόσο, δεν ήταν πάντοτε τόσο ρόδινα τα πράγματα για τους καπνιστές.
Στα 1860, μια επιδημία τύφου έκανε θράψη στους Βαχαβίτες, μια μουσολμανική αίρεση της Αιγύπτου. Ο Όγλος απέδωσε το θανατικό στους καπνιστές που κάπνιζαν από την ίδια πίπα και από τον ίδιο ναργιλέ πολύ μαζί και έτσι μεταδεινόταν το μικρόβιο και η μόλυνση. Και τι νομίζετε ότι ακολούθησε? Ειδικοί δήμοι άρχιζαν να περιτρέχουν τα χωριά των Βαχαβητών και να σφάζουν αλίπητα όσους έβλεπαν να καπνίζουν.
Σημειώστε ότι η υπόθεση αυτή κόστιζε τη ζωή σε 3.000 περίπου ανθρώπους. Επίσης, το 1828, οι μουσουλμάνοι ιερείς της Μέκας, παρεξηγώντας προσωρινώς κάποιο εδάφιο του Κουρανίου, κήρυξαν αμήλικτο πόλεμο κατά τις συνήθειες του καπνίσματος και μαζεύοντας έξω από την πόλη και σε ένα σωρό 100.000 περίπου πίπες, τα έκαψαν με άπειρους αναθεματισμούς και κατάρες.
Αλλά μόνο αυτό, και σε άλλες εποχές οι δυστυχείς καπνιστές έβρισκαν τον πελάτους από το κράτος. Πριν από αρκετά χρόνια στους δρόμους της Βιέννης, απαγορευόταν αυστηρά το κάπνισμα. Οι αστιφύλακες είχαν διαταγή να πυροβολούν αμέσως εναντίον κάθε πολίτη που θα τον έβλεπα να καπνίζει στο δρόμο. Και στα 1643, στα εμπορικά και πολεμικά πλοία των μεγαλύτερων τότε ευρωπαϊκών κρατών, το κάπνισμα απαγορευόταν με ραβδισμό μέχρι αναισθησίας.
Αν ο παραβάτης έπεφτε στο αδίκημα αυτό για δεύτερη φορά, τώρα πανχώνηζαν αμέσως από το κατάρτι του πλοίου χωρίς άλλη διατύπωση. Αυτά για τον καπνό και για την πίπα. Το 1820 οι απαγορευτικές διατάξεις άρχισαν να ημερεύουν στα διάφορα κράτη της Ευρώπης. Το 1828 έκανε την εμφάνισή του το πρώτο τσιγάρο, δηλαδή καπνός σκομμένος και στριμμένος σε λεπτό φύλλο χαρτιού.
Ο τολμηρός αυτός νεοτερισμός προκάλεσε αληθινή θύελα στη Γαλλία. Ένας νεοτεριστής, ο νεαρούς υποκόμις Νταγκρεύ, που τόλμησε να επιδείξει και να καπνίσει το τσιγάρο του αυτό, στο τότε περίφημο στο Παρίσι καφέ Τορτόνι, αναγκάστηκε μπροστά στη Γενική Καταγραφή να φύγει από τη Γαλλία και να πάει στην Ολλανδία. Σιγά-σιγά όμως, κατά το 1835, οι Γάλλοι συνήθισαν και σε αυτό το νεοτερισμό.
Αλλά οι Άγγλοι τόσο τον κυνήγησαν, ώστε μονάκα το 1877 επέτρεψαν επιτέλους την εισαγωγή και τη χρησιμοποίηση τσιγάνων στην Αγγλία. Ο εξερευνητής Σαρντέν έλεγε ότι οι Πέρσες πίστευαν πως η χαρά στην καρδιά, το χαμόγελο στα χείλη και η υγεία στο κορμί είναι δώρα αποκλειστικά του καπνού στους πιστούς του οπαδούς. Όταν ο γιατρός Νικό πρωτοέφερε τον καπνό στη Γαλλία, ο υπηρέτης του μια μέρα γρατζούνησε άσχημα το χέρι του με ένα αγκάθι.
Η γρατζουνιά μολένθηκε και έγινε πληγή. Ο υπηρέτης ακούγοντας τους επένους του κυρίου του για τον καπνό, έτρεψε ένα ξερό φύλλο, το έβαλε σαν κατάπλασμα πάνω στην πληγή του και μέσα σε λίγες ημέρες γιατρεύτηκε εντελώς. Ύστερα από αυτό, τόσο ο Νικό όσο και οι άλλοι συνάδελφοί του, πρόσεξαν τις ευεργετικές ιδιότητες του χυμού από τα φύλλα του καπνού και βράζοντάς τα ή τρίβοντάς τα, τα χρησιμοποιούσαν ως το αποτελεσματικότερο για την εποχή εκείνη φάρμακο εναντίον των πληγών του Τεταρταίου Πυρετού, της Πανόλης, του Άσματος, των Ευρικών Οσημάτων, της Ιδροπικίας, των Γκάλων, των Ρευματισμών, της Ψωρίας και λοιπά.
Ο Κορντέιξ ένα έργο του λέει τα εξής για τον καπνό Καθαρίζει τα σπλάχνα μας από τη δυσπεψία Δίνει κέφι στο κορμί μας και θολώνει το σκοτεινιασμένο μυαλό μας Όποιος δεν έχει δοκιμάσει ποτέ τις ειδονές του θεϊκού καπνίσματος Δεν είναι άξιος να ζει Ο καπνός λένε οι επιστήμονες βλάπτει το μυαλό, την όραση, τη μνήμη Μα ξεχνούν ότι ο Μπίσμαρκ, ο Νεύτωνας, ο Ράμσε Μακδόναλτ, ο Έντισον, ο Άινστάιν ήταν οι πιο μανιώδεις καπνιστές του κόσμου.
Επίσης, περίφημοι καπνιστές ήταν ο Μέγας Ναπολέων με την ταμποκομμανία του, ο στρατάρχης Μακ Μαόν, ο ζωθός καθηγητής Ρισέ και άλλοι. Για τη χώρα μας ο καπνός δεν ήταν απλώς μια συνήθεια, αλλά ο χρυσός που στήριξε την οικονομία της σε πολύ δύσκολες εποχές. Η ιστορία του καπνίσματος στην Ελλάδα είναι μια διαδρομή που ξεκινά από την οικονομική άνθηση και την κοινωνική ταυτότητα και φτάνει μέχρι τη σημερινή προσπάθεια για μια γενιά χωρίς τσιγάρο.
Για δεκαετίες ο καπνός ήταν ο χρυσός της ελληνικής γης. Πόλεις όπως η Καβάλα ή Ξάνθη και το Αγρίνιο χτίστηκαν πάνω στο εμπόριο του καπνού. Οι καπνιποθήκες που βλέπουμε σήμερα ως μνημεία ήταν κάποτε η καρδιά της ελληνικής οικονομίας. Το κάπνισμα συνδέθηκε με την ανδρεία, την εργατική τάξη, αλλά και την πνευματική ελίτ. Το τσιγάρο έγινε σύμβολο παρέας στα καφενεία και απαραίτητο συνοδευτικό του ελληνικού καφέ.
Η εμφάνιση των πρώτων τσιγάρων στην Αθήνα στα μέσα του 19ου αιώνα σηματοδότησε μια τεράστια κοινωνική αλλαγή. Το πέρασμα από τον Αργιλέ και την Πίπα που απαιτούσαν χρόνο και στάση, στο τσιγάρο που ήταν γρήγορο, φορητό και ευρωπαϊκό. Πριν την εμφάνιση των μεγάλων βιομηχανιών, τα τσιγάρα ήταν χειροποίητα. Οι καπνιστές αγόραζαν χύμα καπνού και χαρτάκια ή πήγαιναν στα πρώτα μικρά σιγαροποιεία.
Το 1883 ιδρύεται το Δημόσιο Καπνοεργοστάσιο στην Οδό Λένορμα, το επιβλητικό κτίριο που σώζεται μέχρι σήμερα. Εκεί γινόταν ο έλεγχος, η κοπή του καπνού και η φορολόγηση, ενώ στεγάζονταν πολύ μικροί σιγαροποιοί. Οι ιστορικές μάρκες που κάπνισε η Αθήνα. Τα πρώτα πακέτα ήταν μικρά έργα τέχνης. Επειδή το τσιγάρο ήταν τότε σύμβολος τάτους, οι εταιρείες χρησιμοποιούσαν πολύχρωμα σχέδια με αρχαιοελληνικά θέματα πλοία ή κόσημα.
Για τους εύπορους Αθηναίους, τα τσιγάρα πολλούνταν σε πολυτελή μεταλλικά κουτιά που αργότερα χρησιμοποιούνταν ως μπιζουτιέρες ή κουτιά γεραυτικά. Στην παλιά Αθήνα, στην Πλάκα, στο Ψηρί ή στην Ομόνια τα τσιγάρα δεν πολλούνταν μόνο σε παντοπολία. Υπήρχαν οι πλανώδιοι σιγαροπόλες που γύριζαν με ένα ξύλινο κασόνι κρεμασμένο από το λαιμό τους και πουλούσαν τσιγάρα χύμα με το κομμάτι για όσους δεν είχαν χρήματα να αγοράσουν ολόκληρο το πακέτο.
Τη δεκαετία του 50 και του 60, το κάπνισμα για τους μαθητές απαγορευόταν αυστηρά. Όχι μόνο στο σχολείο, αλλά και στο δρόμο. Αν ένας καθηγητής έβλεπε με τσιγάρο, η αποβολή ήταν σίγουρη. Οι μαθητές τότε αγόραζαν τσιγάρα με το κομμάτι, χύμα δηλαδή, από τα περίπτερα. Επειδή όμως δεν είχαν πού να τα κρύψουν, τα άφηναν παρακαταθήκες στον περιπτερά ή στον καφετζή της γειτονιάς.
Σιγά γίνονταν μπερδέματα. Ο περιπτεράς έδινε το τσιγάρο του ενός στον άλλον με αποτέλεσμα να ξεσπούν ομοιρικοί καυγάδες ανάμεσα σε έφηβους για το αν το τσιγάρο ήταν άσος ή έθνος. Επίσης, στους δρόμους γύρω από την Ομόνια οι παπατζίδες χρησιμοποιούσαν το τσιγάρο ως εργαλείο αντιπερισπασμού. Ποιο ήταν το κόλπο? Ο Τσιλιαδόρος της Πύρας κάπνιζε πάντα ένα τσιγάρο με πολύ μεγάλη κάφτρα.
Μόλις έβλεπε λοιπόν αστυνομικό, δεν φώναζε, αλλά έσκηβε δίθεν να δέσει το κορδόνι του και ακουμπούσε το αναμένο τσιγάρο στο χέρι του παίκτη. Το κάψιμο ήταν το σύνθημα για να εξαφανιστούν όλοι σε δευτερόλεπτα. Στα παλιά επίσης αθηναϊκά λεωφορεία υπήρχε η επιγραφή «Απαγορεύεται το καπνίζεν και το πτείν». Το ευτράπελο ήταν ότι οι περισσότεροι κάπνιζαν κρυφά στα πίσω καδίσματα, αφισώντας τον καπνό έξω από τον παράθυρο, νομίζοντας ότι ο εισπράκτορας δεν θα τους καταλάβει, ενώ όλο το λεωφορείο είχε γίνει ντουμάνι.
Στις αρχές του 20ου αιώνα, η Αθήνα ήταν γεμάτη από μικρές βιοτεχνίες που έφτιαχναν τσιγάρα με το χέρι. Τα τσιγάρα αυτά δεν είχαν φίλτρο και συχνά είχαν το όνομα του κατασκευαστή τους. Με την εκβιομηχάνηση εμφανίστηκαν οι μάρκες που έγιναν θρύλοι και κυριάρχησαν στα αθηναϊκά καφενεία. Ο Παπαστράτος το 1930 ήταν η εταιρεία που άλλαξε ουσιαστικά τα πάντα.
Το εργοστάσιο στον Πειραιά έγινε σύμβολο. Τα πρώτα τσιγάρα του ήταν το Old Navy και ο Άσος. Ο Άσος συγκεκριμένα έγινε το εμβληματικό τσιγάρο της ελληνικής εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων της Αθήνας για δεκαετίες. Ο Καρέλιας το 1888, αν και ξεκίνησε από την Καλαμάτα, κατέκτησε γρήγορα την Αθήνα Τα πρώτα τους χάρτινα πακέτα ήταν τα Καρέλια Κασετίνα Ο Ματσάγκος, μία από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες με έδρα το βόλο, αλλά τεράστια κατανάλωση στην Αθήνα Τα τσεγάρα τους θεωρούνταν εξαιρετικής ποιότητας Το Έθνος, μια πολύ παλιά και ιστορική μάρκα που κάπνιζαν οι Αθηναίοι στις αρχές του αιώνα, γνωστή για το βαρύ καπνό της Οι τιμές των τσιγάρων στην Ελλάδα έχουν περάσει από πολλές διακυμάνσεις ακολουθώντας τον πληθωρισμό, τους πολέμους και τις αλλαγές στον όμισμα Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι τιμές ήταν μερικές δεκάρες Ωστόσο, την περίοδο της κατοχής, από το 1941 μέχρι το 1944 η αξία του τσιγάρου εκτοξεύτηκε λόγω του υπερπληθωρισμού Επειδή ένα ολόκληρο πακέτο ήταν απρόσιτο για το λαό
οι πλανόδιοι πουλούσαν το ένα τσιγάρο ξεχωριστά. Η τιμή του άλλαζε μέρα με τη μέρα φτάνοντας σε εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια δραχμές. Μετά την ομισματική μεταρρύθμιση του Μαρκεζίνη το 1953, οι τιμές σταθεροποιήθηκαν. Τη δεκαετία του 60, ένα πακέτο λαϊκών τσιγάρων όπως ο Άσος ή τα Έθνος κόστιζε περίπου 3 με 5 δραχμές.
Τα πολυτελείας, τα αμερικάνικα ή τα κασετίνα του Καρέλια για παράδειγμα, ήταν ακριβότερα φτάνοντας στις 8 με 10 δραχμές. Η δεκαετία του 80 και του 90. Εδώ αρχίζει η σταδιακή αλλά σταθερή αύξηση. Το 1985 η μέση τιμή του πακέτου ήταν γύρω στις 50 δραχμές. Δέκα χρόνια μετά, το 1995, τα ξένα τσιγάρα Malboro Camel έγραναν το άλμα στις 500 δραχμές, ενώ τα ελληνικά κοιμένονταν στις 350 με 400 δραχμές.
Τέσσερα χρόνια μετά, το 1999, λίγο πριν το ευρώ, ένα πακέτο κόστιζε περίπου 400 με 450 δραχμές. Για να έχουν οι νεότεροι μια εικόνα της αξίας, με ένα χιλιάρικο αγόραζες τότε δύο πακέτα τσιγάρα, μια τυρόπιτα και σου περίσευαν και ρέστα για εφημερίδα. Με την έλευση του ευρώ, η τιμή κλείδωσε αρχικά στα 2 με 2,5 ευρώ. Μέσα σε μία εικοσαετία, από το 2004 μέχρι το 2024, η τιμή σχεδόν διπλασιάστηκε λόγω των συνεχών αυξήσεων στον ειδικό φόρο κατανάλωσης, φτάνοντας σήμερα στα 4,5 με 5 ευρώ κατά μέσο όρο.
Βρισκόμαστε στο 1950. Η διομηχανία του καπνού μες ουρανή και το κάπνισμα θεωρείται ακόμα μια αθώα σχεδόν υγιεινή συνήθεια. Τότε στο έγκριτο γαλλικό περιοδικό Science at V δημοσιεύεται ένα άρθρο του γιατρού Μπενιτέ Σε μια εποχή που οι περισσότεροι σιωπούσαν, ο Μπενιτέ έγραφε με θάρρος πως ο καπνός δεν είναι πλέον ένας απλός σύντροφος του ανθρώπου, αλλά ένας σύμπουλος εχθρός.
Οι στατιστικές αρχίζουν να δείχνουν μια τρομακτική σύνδεση ανάμεσα στην απόλαυση του τσιγάρου και την καταστροφή των πνευμόνων. Ίσως η γενιά μας να πληρώσει ακριβά το τίμημα αυτής της ειδονής. Μισοένατος το 1628 απαγόρευσαν τον καπνό και ο Σουλτάνος Αμουράτο Τέταρτος περισσότερο ρεαλιστής ήθελε να καίει τους καπνιστές πάνω σε φωτιές από φύλλα καπνού. Ο Σάγης της Περσίας Αμπάς ο Πρώτος είχε βγάλει διαταγή να κόβουν τη μύτη όσων έπιαναν να ρουφούν ταμπάκο και τα χείλη όσων κάπνισαν.
Αντίθετα, η γνώμη των γιατρών ήταν πάντα πιο συντηρητική. Θεωρούσαν βέβαια τον καπνό μάλλον βλαβερό, αν και οι κατηγορίες τους ήταν αρκετά αόριστες. Συγχρόνως όμως, το απέδιθαν και μερικές πολύτιμες ιδιότητες. Ο ταμπάκος ή σκόνη έκανε έλεγαν καλώς το συνάχι, στις ρινοραγίες και στις εκβλαστήσεις. Πίστευαν ακόμη ότι μπορούσε να εμπουλώσει έλκυ και καρκίνους.
Πολύ γρήγορα έφτιαξαν χάπια με καπνό που τα έδιναν για διουρητικό και καθαρτικό. Οι γιατροί χορηγούσαν καπνό σε ρευστό για περιπτώσεις δυσεντερίας, παραλύσεων και περιεσφιγμένης κύλης. Φύλλα καπνού βρασμένα ή φτιαγμένα κατάπλασμα έκαναν καλό στην ψωρίαση και σε εντερικές διαταραχές. Ακόμη τα φύλλα του καπνού όταν τα μασούσαν, ωφελούσαν στα δόντια.
Από όλες αυτές τις θεραπευτικές μεθόδους σήμερα δεν στέκεται καμία. Η ανακάλυψη της νοικοτήνης το 1809 από τον Βογγελέν, Οι έρευνες του Κλοντ Μπερνάρ το 1856 για την επίδρασή της και ποικίλες κλινικές και πειραματικές παρατηρήσεις που έγιναν από τότε, ξεκαθάρισαν αρκετά το ζήτημα. Οι σύγχρονες μελέτες υπογράμισαν κυρίως την τοξικότητα του καπνού.
Δεν υπάρχει εμφιβολία ότι η νοικοτήνη βοηθά την πέψη με τη διαγερτική επίδραση που έχει στους λίους ιστούς των εντέρων. Συγχρόνως, βοηθά πολύ τη διανοητική εργασία. Το πρόβλημα της τοξικότητας του καπνού είναι περίπλοκο. Η κατάκρισή του φέρνει οργανικές διαταραχές, όπως η αύξηση της αρτηριακής πίεσης ή οι διαταραχές της μνήμης.
Όλα αυτά όμως εξαφανίζονται μόλις σταματήσει κανείς να καπνίζει. Και ρωτάμε τώρα, είναι δυνατό το πολύ κάπνισμα να προκαλέσει στο τέλος σοβαρές διαταραχές? Τον Μάιο του 1950, οι Αμερικανοί γιατροί Ernest Winter και Edward Graham δημοσίευσαν τα πορύσματα μιας μελέτης που βασιζόταν σε 684 περιπτώσεις καρκίνου των πνευμών.
Από τις απαντήσεις 639 ασθενών σε ένα λεπτομερές ερωτηματολόγιο, φάνηκε ότι 605 από αυτούς, δηλαδή το 96,5% που είχαν καρκίνο των φρόχων, ήταν παλιοί καπνιστές. Από αυτούς επίσης τα 51,2% κάπνιζαν 15 με 35 τσιγάρα την ημέρα για 20 χρόνια περίπου. Τα 92,5% κάπνιζαν τσιγάρα, 4% πίπα και 3% πουρα. Κατά τη γνώμη των ερευνητών, τα συμπτώματα του καρκίνου θα μπορούσαν να παρουσιαστούν και ύστερα από 10 χρόνια, κι αν ακόμη το διάστημα αυτό οι ασθενείς δεν κάπνισαν καθόλου.
Οι Αμερικανοί γιατροί νομίζουν ότι η συνήθεια πολλών καπνιστών να καταπίνουν τον καπνό αυξάνει τις περιπτώσεις του καρκίνου. Είναι αλήθεια ότι ο καρκίνος των βρόχων παρουσιάζεται πιο συγνά στους άνδρες παρά στις γυναίκες, οι οποίες καπνίζουν λιγότερο. Ωστόσο, μέσα στα όρια της έρευνας για την οποία μιλούσε, στους 25 ασθενείς, οι 10 δεν κάπνισαν καθόλου.
Σύμφωνα με μία άλλη στατιστική που έγινε την ίδια εποχή από τους γιατρούς Μορτών Λέβιν, Χάιμαν Γκολτστάιν και Πολ Γκέρχαρτ, Ο καρκίνος των πνευμόνων παρουσιάζεται συγνώτερα σε ανθρώπους που άρχισαν να καπνίζουν πριν από τα 25 τους χρόνια. Τι συμπεράσματα να βγάλει κανείς από τις στατιστικές αυτές? Πάντως μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι ο καπνός μόνος του δεν προκαλεί καρκίνο.
Οι εργάτες των καπνιοργοστασίων δεν προσβάλλονται περισσότερο από τους άλλους. Η απλή καύση του καπνού αρκεί για να αλλάξει τις ιδιότητές του. Οι προσπάθειες που έγιναν για τη δημιουργία ενός καρκινογόνου παρασκευάσματος από την ύλη που μένει όταν καίει ο καπνός και που μοιάζει με πίσα έδωσαν εντελώς αντιφαντικά αποτελέσματα.
Πολλές φορές αναφέρονται οι εργασίες του Ρόφο που κατόρθωσε να παρασκευάσει ένα καρκινογόνο παρασκεύασμα καπνού στο δέρμα του αυτιού ενός κουνελιού και σε ένα ποντίκι. Αντίθετα όμως το Ινστιτούτο Μέθεσδα στην Ουάσιγκτον, όπου πέτυχαν να φτιάξουν ένα τέτοιο παρασκεύασμα σε οξυγονούχου ατμόσφαιρα, παρατήρησαν ότι ήταν τελείως αυλαβές και στους πνεύμονες και στο δέρμα.
Ο καθηγητής Ουγγενέν της έδρας καρκινολογίας της ιατρικής σχολής του Πανεπιστημίου των Παρισίων νομίζει ότι στην πρακτική ιατρική δεν φαίνεται καθόλου βέβαιο ότι ο καπνός μπορεί να προκαλέσει καρκίνο στον άνθρωπο. Είναι δύσκολο να βρούμε καλύτερο κριτή από τον Γάλλο καθηγητή και φαίνεται πως το ζήτημα πρέπει να δοθεί οριστικά αρνητική απάντηση.
Οπωσδήποτε οι ιδιότητες του καπνού είναι τέτοιες ώστε το κάμνισμα να απαγορεύεται σε περιπτώσεις ενοχλήσεων των αναπνευστικών οργάνων. Ο καπνός του καπνού έχει πραγματικά πολλά συστατικά που ερεθίζουν τον βλενογόνο του αναπνευστικού συστήματος. Ο καθηγητής Φρόμεντ αναφέρει ότι πολλοί μελετητές του ζητήματος είναι έτοιμοι να εξηγήσουν τις γιγνές παθήσεις των αρτηριών καθώς και της τηθάγχης τους άνδρες από την τοξίνωση που προκαλεί ο καπνός.
Ο Γκαλαβαρτέν το 1932 όμως έκανε μία στατιστική. Πήρε 1076 άνδρες που υπέφεραν από στηθάγχη με σιβηλιδικής μορφής. Περισσότερο από τα 20% των υποκειμένων δεν είχαν καπνίσει ποτέ και λιγότεροι από 20% ήταν μεγάλοι καπνιστές. Αν πάρουμε άνδρες και γυναίκες μαζί, η αναλογία των μη καπνιστών ξεπερνά το 40%. Σύμφωνα με τον γιατρό Πιέρ Νοέλ Ντεσαν, το μόνο που μπορεί να προκαλέσει το κάπνισμα, και αυτό σε περίπτωση υπερβολής, είναι η αύξηση της αρτηριακής πιέσεως σε εκείνους που καταπίνουν τον καπνό.
Τα συμπτώματα της τοξινόσεως παρουσιάζονται στους καπνιστές όταν ένα-δύο τσιγάρα ή μια πίπα τους φέρνουν δυσφορία στην καρδιά, διαταραχές του σφιγμού, πόνους στο αριστερό χέρι, ηλίγκους ή πονοκεφάλους. Η αϊπνία μπορεί επίσης να θεωρηθεί σήμα κινδύνου. Όταν καπνίζει κανείς νεστικός, ο καπνός τον βλάπτει πιο πολύ. Ο Λεόν Μπινέ και ο Ροζέ Κρονιέ απέδειξαν ότι σε περίπτωση ανεπαρκούς διατροφής, ο καπνός βλάπτει περισσότερο.
Μαζί με τους δύο λοιπόν αυτούς διακεκριμένους καθηγητές, μπορούμε και εμείς να συμπεράνουμε ότι η επίδραση του καπνού στην υγεία του ανθρώπου είναι ανάξια προσοχής αν η διατροφή του είναι κανονική και ο καπνιστής δεν κάνει κατάχρηση και δεν καταπίνει τον καπνό. Φίλοι μου, κάπου εδώ άλλο ένα επεισόδιο του Telling Stories φτάνει στο τέλος του.
Ξεκινήσαμε από τα βάθη της ιστορίας, ταξιδέψαμε στις θάλασσες του κόσμου, είδαμε το τσιγάρο να πρωταγωνιστεί στην τέχνη και την πολιτική και καταλήξαμε στη δική μας ελληνική γη. Η ιστορία του καπνού είναι τελικά η ιστορία των δικών μας επιλογών. Σας ευχαριστώ θερμά για την ακρόαση και για το χρόνο που μοιραστήκατε. Τα λέμε σύντομα με ένα νέο επεισόδιο και μια νέα ιστορία που αξίζει να υποθεί.
Χαίρετε!
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
