Στα Πατητήρια του Χρόνου - Telling Stories (S03 Episode 18)

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Γνωρίζατε ότι πίσω από κάθε μεγάλο ιστορικό γεγονός υπάρχει και μια ιστορία. Μια απόφαση που άλλαξε τον κόσμο. Ένα κρυφό πάθος. Ένα λάθος που κόστησε τα πάντα. Το podcast Telling Stories φέρνει το παρελθόν στο παρόν. Ακούστε ανέκδοτες ιστορίες, τραγικές αποφάσεις και κρυμμένα μυστικά διακεκριμένων ιστορικών προσώπων που διαμόρφωσαν τον κόσμο μας.

00:21 Επιμέλεια παρουσίαση Τάσος Ζιάκας. βρείτε το podcast Telling Stories στο Spotify. Telling Stories. Η ιστορία όπως δεν την ξέρατε. Φίλοι μου καλησπέρα. Είμαι ο Τάσος Γιάκας και σας καλωσορίζω στο Telling Stories. Σήμερα κάνουμε μια στάση στον πιο ζεστό και συναισθηματικά φορτισμένο μήνα του χρόνου, τον Αύγουστο, τον μήνα των ταξιδιών, της επιστροφής της ρίζας μας, αλλά και των μεγάλων συμβολισμών.

01:09 Στο σημερινό μας επεισόδιο θα ταξιδέψουμε στη λαογραφία του Αυγούστου και στο πώς ο λαός μας αφουγκράστηκε τις αλλαγές της φύσης. Θα σταθούμε κάτω από το Αυγουστιάτικο Φεγγάρι, ποιητές και ερωτευμένους. Θα γνωρίσουμε τη σοφία των Μπαριμιών που πέρασαν από γενιά σε γενιά, τα ήθη και έθιμα του 15 Αύγουστου, του Πάσχα του Καλοκαιριού, καθώς και τον τρόπο που η ορθόδοξη παράδοση αποτύπωσε τη μορφή της Παναγίας στην Αγιογραφία.

01:37 Και τέλος, τον ευλογημένο ελληνικό τρίγο, ανακαλύπτοντας την πλούσια ιστορία που κρύβει το πανηγύρι του Σταφυλιού στην Ελλάδα. Καλία Κροάση Όπως και για τους άλλους μήνες, έτσι και για τον Αύγουστο από τα παλιά χρόνια Σχηματίστηκαν διάφορες παραδόσεις Πρώτα όμως θα πούμε δύο λόγια Θα εξηγήσουμε δηλαδή τι σημαίνει η ονομασία Αύγουστος Το όνομα αυτό σημαίνει Σεβαστός Και δόθηκε από τη Ρωμαϊκή σύγκλιτο στον αυτοκράτορα Οκταβιανό Τον ανιψιό του Ιουλίου Κέσαρα όταν νίκησε τον αντίπαλο του Αντώνιο και έγινε μονοκράτορας και δεμιλιοτής του μεγαλείου της αυτοκρατορικής Ρώμης.

02:19 Οι ελληνικούς λαούς χαρακτήρισε τον Αύγουστο σαν τέλος του καλοκαιριού και απαρχή του χειμώνα. Από Μάρτη καλοκαίρι και από Αύγουστο χειμώνα. Λένε ακόμα «επάτησεν ο Αύγουστος και οι άκροι του χειμώνα». Κάπου αλλού λένε «πάβει ο φτωχός το δειλινό και ο άρχοντας τον ύπνο, γιατί μικραίνει η ημέρα». Πρέπει να σημειώσουμε πως οι εντυλίψεις αυτές διαμορφώθηκαν κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα.

02:40 Εκεί οι χωρικοί έλεγαν «Ήρθο Αύγουστος, πάρ' την κάπα σου» και τα «Βορειάσματα χειμώνα να θυμούνται». Στα νησιά όμως και τα νότια γενικά μέρη υπήρχαν και αντίθετες παροιμίες. Στα δημοτικά πάλι τραγούδια τονίζεται το λιοπύρι του Αυγούστου. Οι αντίθετες αυτές αντιλήψεις έχουν τον λόγο τους. αντανακλούν τις παραγωγικές ασχολίες των κατοίκων των διαφόρων ελληνικών περιοχών.

03:01 Επειδή όμως στις παιδινές περιοχές των Αύγουστο η φρουτοπαραγωγή καθώς και η κυπορική βρίσκεται στην έκτασή της, ο λαός έλεγε «Αύγουστε καλέ μου μήνα, να άσουν δυο φορές το χρόνο». Σε μερικά μέρη πάλι που τα σίκα είναι η κυριότερη παραγωγή, τον Αύγουστο το λένε σικολόγο. Να λοιπόν που στα περισσότερα μέρη θεωρούν τον Αύγουστο σαν απαρχή του χειμώνα.

03:20 Τα μελτέμια που φυσούν, οι πρώτες βροχές και γενικά οι ατμοσφαιρικές αλλαγές προκάλεσαν την προσοχή του λαού. Ώρα φίλοι μου να θυμηθούμε παροιμίες του Αυγούστου, αλλά και ιστορίες και μύθους του αυγουστιάτικου φεγγαριού. Γιατί ο Αύγουστος, εκτός από τελευταίος μήνας του καλοκαιριού, είναι η συγκομιδή ολόκληρης της χρονιάς.

03:39 η γλυκιά ραστόνη του μεσημεριού, αλλά και εκείνες οι αναμνήσεις από τις αυλές των χωριών μας με τα γεσεμιά, όπου οι παλαιότεροι έστειναν κουβέντα κάτω από τα αστέρια. Για τον Αύγουστο υπάρχουν πάρα πολλές λαϊκές δοξασίες, που κάποιες από αυτές είναι λίγο περίεργες. Κάποτε έλεγαν πως από τις 12 πρώτες ημέρες του Αυγούστου είναι δυνατό να προβλέψει κανείς την καιρική κατάσταση για όλους τους μήνες της χρονιάς.

04:04 Έτσι έλεγαν πως από την 1η Αυγούστου θα καταλάβαιναν πώς θα πάει όλος ο Αύγουστος. Από τις 2, πώς θα πάει ο Σεπτέμβρης. Από τις 3, ο Οκτώβρης κλπ. Η αθηναϊκή παράδοση παραδέχεται ότι η πρόγνωση του καιρού γίνεται μόνο από τις πρώτες 6 ημέρες του Αυγούστου. Δηλαδή από την 1η Αυγούστου μέχρι το μεσημέρι μπορεί να καταλάβει κανείς πώς θα πάει ο Αύγουστος.

04:23 και από το μεσημέρι ως το βράδυ, πώς θα είναι ο Σεπτέμβριος. Από τις 2 Αυγούστου ως το μεσημέρι θα προσημάνουμε τον Οκτώβριο και από το μεσημέρι και μετά τον Νοέμβριο. Έτσι κάθε μέρα από τις 6 Πρώτες του Αυγούστου αντιστοιχεί με δύο μήνες και κατά συνέπεια η πέμπτη ημέρα του Αυγούστου από το μεσημέρι και μετά πρόλαγε τον καιρό του Μαΐου.

04:40 Πέμπτη 1η Αυγούστου, άνεφος ο Μάης, όλος άβρεχος. Αυτές οι 12 ή οι 6 μέρες του Αυγούστου λέγονται μερομήνια από το ημέρα και μήνας και με αλλάγεια από τις λέξεις μήνας και αλλαγή. Γενικά ο Αύγουστος θεωρείται ο πιο ευτυχισμένος μήνας όλου του χρόνου και μάλιστα ο μήνας που τρέβει τους άλλους 11 κατά μια άλλη σχετική παροιμία.

04:59 Ενώ σε πολλά μέρη είναι γνωστότατο το παροιμιακό Αύγουστέ μου καλεμίνα νασουν δυο φορές το μήνα. Αυτό το παραπάνω το έλεγαν κυρίως στις γεωργικές περιφέρειες όπου το μεγαλύτερο εισόδημα των γεωργών ήταν η σταφίδα και την ξερανάνε αυτό το μήνα και την πουλούσαν Τον ίδιο καιρό γινόταν και η πώληση του Σιταριού το κλείσιμο της συμφωνίας για την τιμή του μουστού, των κρεμμυδιών, της ντομάτας για τον πελτέ των κειδωνιών και πολλών άλλων ειδών από φρούτα και λαχανικά Γι' αυτό και ο Αύγουστος έχει το δικό του επενετικό αλλά και συμβολικό λαϊκό τραγούδι που αρχίζει με τους στίχους «Ο Αύγουστος και ο Τρίγος δεν είναι κάθε μέρα».

05:35 Οι βορειοανατολικοί άνεμοι του Αυγούστου που συχνά πνέουν και ανακουφίζουν τον κόσμο από την αβάσταχτη καλοκαιρινή ζέστη, μα γλιτώνουν κιόλας τη σπορά από το λίβο που την καίει, φέρνουν στη θύμηση των ανθρώπων το δροσερό Μάη. Γι' αυτό και στην Ήπεθρο κάποτε ακουγόταν «Του Αυγούστου τα βορειάσματα, το Μάι αναθυμιούνται».

05:52 Αλλά κάποτε η άνεμη αυτή είναι τόσο ψύχρη, ιδίως στις νύχτες, που δίνει νόμια αίσθηση με τους παγερούς χειμωνιάτικους ανέμους. Και από αυτό είναι που έχει βγει και το «Από Αύγουστο χειμώνα και από Μάρτη καλοκαίρι». Όμως αυτό δεν το παραδέχονται όλοι και σε αντίθεση λένε το άλλο, ούτε ο Αύγουστος χειμώνας ούτε ο Μάρτης καλοκαίρι που φαίνεται να είναι και το σωστότερο.

06:27 Περίεργες είναι και άλλες δοξασίες στο μήνα αυτό. Όποιος φιλεί τον Αύγουστο, το Μάιο θερίζει μόνος και θέλει να πει το παραπάνω πως ο αγρότης θα στερηθεί το Μάιο τη βοήθεια της γυναίκας του γιατί αυτή θα έχει γεννήσει και θα είναι λεχόνα τότε. Παρόμοιες πάνω κάτω σημασίες είναι και το άλλο σχετικό γνωμικό Όποιος τον Αύγουστο αργεί, κακό χειμώνα βγάζει Δηλαδή για κανένα λόγο δεν πρέπει οι αγρότες να παραμελούν τις δουλειές τους τον Αύγουστο Και όποιος το έκανε αυτό θα δοκιμάσει πολλές ταιρήσεις το χειμώνα Είναι πολύ γνωστές ιδιαίτερα σε όσους κάνουν θαλασσινά μπάνια το καλοκαίρι Οι δρύμες του Αυγούστου Είναι ένα είδος θαλάσσιου ασπόνδιλου ζώου του βυθού, που τον μήνα αυτό, μάλιστα μετά τις 10 Αυγούστου, όπως έχει παρατηρηθεί, έρχονται στον αφρό και προξενούν τοπικά σε εκείνους που κάνουν τα μπάνια τους, όταν έρθουν σε επαφή με το δέρμα τους, ένα ελαφρό τσούξιμο και λίγη φαγούρα.

07:23 Γι' αυτό και λαϊκότεροι ιδρύμες ήταν γνωστές με την ονομασία τσούχτες. Τα αυγούστου ιδρύμες στα πανιά και στα κορμιά. Από άλλες αναποδιές ο Αύγουστος δεν έχει παρά μία μονάχα ακόμη που και αυτή σπάνια την εκδηλώνει με τη βροχή του Η αυγουστιάτικη βροχή είναι βλαβερή για τον καρπό της ελιάς και γενικά πιστεύετε πως αν βρέξει κατά τις πρώτες 12 ημέρες του Αυγούστου τα μερομήνια, ο ανθός της ελιάς χαλάει και δεν βγαίνει γερός και άφθονος ο καρπός μετά Γι' αυτό και η έκφραση του Αυγούστου του νερό είναι πανούκλα στην ελιά Τελειώνοντας με τις λαϊκές για τον Αύγουστο γνώμες παραθέτουμε ένα άλλο παροιμιακό που σχετίζεται με κάποια λαϊκή πρόληψη για δύο ημερομηνίες που θεωρούνται γρουσούζικες Αυτές είναι η 1η Μαΐου και η 31η Αυγούστου Να σε πάρει η ομπρός του Μάη και η τελευταία τα Αυγούστου Ωστόσο και για τη βροχή του Αυγούστου και για την τελευταία του μέρα υπάρχουν και οι αντίθετες ευχητικές εκφράσεις όπως μου έκανε καλό σαν το νερό του Αυγούστου.

08:21 Ήρθε στην ώρα την πρεπούμενη, σαν την τριανταμιάτ Αυγούστου. Αυγούστε καλέ μου μήνα, να'σουν δυο φορές το χρόνο. Κάποτε, λέει ένας παλιός Βυζαντινός τρίλος, ο Θεός έστειλε στη γη έναν άγγελο για να ρωτήσει τους ανθρώπους ποιο ήταν κατά τη γνώμη τους το μεγαλύτερο αγαθό που τους έδωσε. Κάποιος απάντησε «Ο ήλιος που δίνει σφρίγος και ζωογονεί».

08:51 Ένας άλλος είπε «Τα παιδιά μου που θα με κάνουν να υπάρχω και πέρα από το θάνατό μου». Κάποιος άλλος «Η γη που την αγαπάμε και μας αγαπάει». Κάποιος άλλος «Η γυναίκα». Κάποιος άλλος «Η θάλασσα». Και τέλος ένας γέρος ασκητής που είχε νιώσει βαθύτατα τη ματαιότητα των εγκοσμίων και εμόναζε από χρόνια στην έρημο, συλλογίστηκε λίγο, έστρεψε τα μάτια στον ουρανό και αποκρίθηκε με βεβαιότητα η Αυγουστιάτικη Νύχτα.

09:13 Όλα τα άλλα αγαθά είναι δώρα για να μας θυμίζουν πόσο είμαστε ανθρώπινα αδύναμοι, γυμνοί και μόνοι. Η Αυγουστιάτικη Νύχτα είναι ένα πραγματικό θείο δώρο που μας κάνει να την απολαμβάνουμε σαν να είμαστε κι εμείς κάτι περισσότερο από ό,τι φαινόμαστε. Πλήθος παραδόσεις και έθιμα του λαού μας είναι δεμένα με τη σελήνη που τον Αύγουστο καθώς πιστεύουν πολλοί μεγαλώνει και παίρνει στο φανταστικό πρόσωπό της περισσότερη έκφραση και εντονότερο χρώμα.

09:46 Τώρα που βρίσκεται στη μεγάλη αποθέωση της ομορφιάς της είναι γεμάτη από πνεύματα, πονηρά και αγαθά. Γι' αυτό και οι μάγισσες αυτές τις νύχτες όπως λέγανε σε πολλά χωριά λούζονταν στα ποτάμια, έκαναν μελόπιτες, ξόρκια, επικλήσεις και προσπαθούσαν να κατεβάσουν το φεγγάρι, πράγμα που το θεωρούσαν το μεγαλύτερο άθλο της μαγικής τους τέχνης.

10:07 Έτσι θα μπορούσαν να λυτρώσουν τις ματιασμένες κοπέλες και εκείνους που πειράχτηκαν από τα κακά πνεύματα της Ελλήνης και έπαθαν επιληψία. Η θέση και το χρώμα του φεγγαριού είχε για πολλούς ανθρώπους του λαού μας ιδιαίτερη σημασία, που με πολλή αγνότητα και αφέλεια έβρισκαν σε κάθε νέα του όψη και έναν αλάνθαστο ιονό. Έτσι πίστευαν ότι όταν υπήρχε γύρω του κύκλος τολός, γρήγορα θα ξεσπάσει βροχή και ότι το προφηρό χρώμα του είναι προμήνυμα μεγάλης αματοχυσίας.

10:38 Σε πολλά χωριά οι άνθρωποι ρύθμιζαν τον Αύγουστο τις πράξεις τους και κανόνιζαν τους γάμους τους σύμφωνα με το φεγγάρι. Δεν έκοβαν λοιπόν ξύλο όταν ήταν πανσέλινος, γιατί θα σάπησαν και δεν πόλιαζαν τα δέντρα τους παρά μόνο στη γέμιση του φεγγαριού. Σε πολλά κοριά οι άνθρωποι ρύθμιζαν τον Αύγουστο τις δουλειές τους και κανόνιζαν τους γάμους τους σύμφωνα με το φεγγάρι.

10:55 «Πρέπει να το φοβάσαι το φεγγάρι. Κάτι νιώθουν τα σκυλιά που το χαυγίζουν», έλεγαν. Στην κύμη της Ευείας και στη Χίο κυκλοφορούσε η γνωστή χαριτωμένη ιστορία για το αυγουστιάτικο φεγγάρι. Κάποτε ένας αφελής νέος ακουμπισμένος στα πέτρινα χίλια ενός πηγαδιού Το είδε μέσα στα νερά του Τρεχάτε άνθρωποι φώναξε τότε Έπεσε το φεγγάρι στο πηγάδι Κανένας όμως δεν τον άκουσε Άρχισε λοιπόν μόνος να προσπαθεί με τον κουβά και το τσιγγέλι να το πιάσει και να το βγάλει έξω Αλλά άδικα Όταν πια βεβαιώθηκε πως δεν γινόταν τίποτα έτσι Κατέβηκε ο ίδιος μέσα Και τότε το είδε πάλι το φεγγάρι μακάριο και ανέπαφος στον ουρανό.

11:33 Αφιλότιμο! Αν δεν κατέβαινα εγώ θα πνιγώσουν εδώ μέσα. Και δεν έπρεπε. Είσαι τόσο όμορφο τώρα τον Αύγουστο. Σύμφωνα με την αρχαία μας μυθολογία, η σελήνη είναι η συμβολική επικόνηση της Εκάτης. Γύρω από την όμορφη αυτή θεά της νύχτας υπάρχουν πλήθος μύθοι. Αλλοί λένε πως ήταν κόρη του Δία και της Δήμητρας. άλλη της Ήρας και του Περσέα, θεού του φωτός.

12:01 Κι άλλη τέλος την ταυτίζουν με την καλή γραμμή θεά του κυνηγιού την Άρτεμη, αφού εκάτι είναι μάλλον το θηλυκό του έκατος, επίθετο το Απόλλων, όπως σημαίνει αυτός που λάμπει από μακριά. Οι αρχαίοι όμως μύθοι και οι οικασίες δεν στρέφονται μόνο γύρω από την αμφίβολη καταγωγή της, αλλά και από τη σπάνια μορφή της. Μερικά επίθετα που τις αποδίδουν ίσως μας βοηθήσουν κάπως να τη φανταστούμε όπως ήταν. Την έλεγαν αγριόμορφη, κοινοσφανή, κουροτρόφο, νυχία, ταυροπόλο, τριμόρφη, τριγέννητη και χθονία.

12:28 Άλλοτε λοιπόν την παρουσίαζαν στα αιτώματα των ναών με τρεις μορφές και έξι χέρια και άλλοτε όμοια με την άρτεμη να περιβάλλεται από τα σκυλιά της. Και αυτό γιατί συχνά κάθος έλεγαν έβγαινε τις νύχτες στα σταυροδρόμια με ένα πλήθος άσπρα σκυλιά που γάβγιζαν άγρια για να φέρνουν τρόμο και ρίγος σε όσους οδημπόρους είχαν αμαρτήσει και σε όσους είχαν αφήσει άταφο κάποιον αγαπημένο τους ή ξένο νεκρό που συνάντησαν στον δρόμο τους. Αλλά η Εκάτη δεν ήταν μονάχα η προστάτης των νεκρών. Ήταν και η γεμάτη μυστήριο και ενιγματικότητα θεά της μαγείας.

12:55 Οι πλούσιοι Εθνέοι για να έχουν σίγουρη την εύνοιά της ετοίμαζαν διάφορα ειδικά ακριβά φαγητά που τα άπλωναν στο σελινόφως ώσπου να χαθούν. Αυτά ήσαν τα δείπνα της Εκάτης. Περισσότερο όμως και από την Αθήνα και από την Αίγυνα και από το Άργος όπου υπήρχαν λαμπρίνα ή αφιερωμένοι στο όνομά της η Εκάτη λατρευόταν απέναντι από τη Δήλο σε ένα ακατήκητο νησάκι που λεγόταν ότι ήταν ο ιερός της χώρος.

13:19 Εκεί πήγαιναν τον Άγγουστο οι πιστοί της και σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες θυσίαζαν λευκά σκυλιά για να εξαγνίσουν αυτού το είδος των ζώων που τα βράδια ενοχλούσαν τη μακάρια γαλήνη της θεάς. Κατά την παράδοση τη λατρεία της Ακάτης την έφερε από την Αίγυπτο ο μυθικός Ορφέας. Κάποια αυγουστιάτικη νύχτα, όταν το φως του φεγγαριού είχε ρίξει τη μαγεία του σε δρυμούς, σε δάση, σε γυαλούς, σε κάμπους, σε κορφές και σε πέλαγα, η Εκάτη είδε να κοιμάται σε μια σπηλιά του Λάτμου ένα πανόριο τσοπανόπουλο ο Εινδημίων.

13:49 Αμέσως θαμπόθηκε από τη θεϊκή απερίγρατη ομορφιά του και το ερωτεύθηκε παράφορα. Για να μπορεί λοιπόν να τον έχει πάντα δικό της, έβαλε όλη τη μαγική της δύναμη και έριξε στο εφηβικό κορμί και στα όμορφα μάτια του αιώνιον ύπνο. Από εκείνη τη νύχτα ο Ινδημίων δεν ξαναξύπνησε πια. Δεχόταν μόνο νεκρό στα κλεισμένα του βλέφαρα και σε όλο το κέρινο πια πρόσωπό του, τα φιλιά της Σεκάτης που κάθε νύχτα κατέβαινε στους πρόποδες του Λάθμου και έμπαινε στη μυστική σπηλιά για να τον βρει.

14:13 Ο μύθος αυτός έδωσε αφορμή σε πολλούς καλλιτέχνες να κάνουν θαυμαστά εργατέχνες. Ανάμεσα σε αυτά, το καλύτερο ίσως είναι το ποίημα του Άγγλου λυρικού Κίτς, το «Εμπνεσμένο από τον νεαρό βοσκό του Λάτμου». Μα και ο νεοελληνικός ποιητικός λόγος είναι πλούσιο σε ποίηματα που υμνούν τη μαγεία και το κάλος του αβουστιάτικου φεγγαριού.

14:30 Από τα ποίηματα αυτά δίνουμε μια μικρή ενθολογία. Το μπαλκονάκι του σπιτιού μου φαίνεται πως είναι κορφή αναπάντηχη βουνού. Μέσα μου κάτι ολάνυχτο δροσίζει την καρδιά μου. Γιωμίζει μου το νου. Θυμάμαι στο λαμπρό γυαλό το τάρασμα της βάρκας με τα νυπόταχτα πανιά. Αλλάζει η μοσκανά αεραφυλάκια ο Ιωροπεύκος με την πουγαρινιά.

14:51 Κι από τις παροιμίες και τους μύθους της Ιππέθρου, ας ταξιδέψουμε πίσω στο χρόνο. εκεί όπου η ανθρώπινη πίστη συνάντησε για πρώτη φορά την τέχνη. Είναι γνωστή και έχει γίνει ιστορική η παράδοση ότι ο πρώτος ζωγράφος της Παναγίας είναι ο Ευαγγελιστής Απόστολος Λουκάς, που την εικονογράφησε όταν η Θεοτόκος και Παναγνημητέρα ζούσε ακόμη.

15:18 Όταν ο Λουκάς τελείωσε τον πίνακά του, πήγε και τον παρουσίασε στην ίδια για να τον ευλογήσει. Τόσο έμεινε ευχαριστημένη η Παναγία από την ωραιότητα, την ακρίβεια των χαρακτηριστικών και των χρωμάτων, ώστε την ευλόγησε αμέσως και είπε «Η χάρις του εξαιμού τεχθέντος Υιού και Θεού, εστέ με ταυτής πάντοτε». Πώς ήταν φυσιογνωμικός η Παναγία και ποια ήταν η σωματική της διάπλαση.

15:41 Μας το λέει στο σύγγραμμά του κήπος των Χαρίτων ο Νικόδημος Αγιορείτης. Τα όσα γράφει για το χρώμα της επιδερμίδας της, τα μάτια της, τις βλεφαρίδες και τα φρύδια της, το ανάστημα, το χρώμα των μαλλιών της, τη μύτη και τα χείλη της, τη φωνή της, τα χέρια, τα δάχτυλά της και τον τρόπο του ντισίματός της, είναι πραγματικά καταπληκτικά και αφήνουν τον ακροατή έκθαμβο.

15:59 Ο Νικόδημος Αγιορείτης, σαν αληθινός επιστήμων συγγραφέας, μας παραθέτει και τη βιβλιογραφία από όπου βρήκε τις πληροφορίες του για την εξωτερική μορφή της Παναγίας. Στήριξε λοιπόν την περιγραφή του στον επιφάνειο, τον Σοφό Κορέσιο και τον Αθηναίο Μελέκο. Το σχετικό για τη Θεοτόκο απόσπασμα από τον κήπο των Χαρίτων είναι αυτό.

16:15 Η κυρία Θεοτόκος είχε το χρώμα του Θεοδόχου της Σώματος, όμοιον με το χρώμα του Συνταριού. Είχε τρίχες της κεφαλής Ξανθάς. Είχε ροφθαλμούς πολύ ωραίους, χρωματισμένους με θεία σεμνότητα. Οραϊσμένους με κόρας μεγάλας και διαπεραστικάς. Όμοιας δέκατα το χρώμα, με τη μελανή νελέα, καλυνωμένους με βλεφαρίδας φεδοπρεπής. Τα ουφρίδια της ήσαν επίσης μαύρα και κλικώς εσχηματισμένα.

16:38 Η μύτη της ήταν ομαλή και ευθεία. Τα πανώμενα χείλη της ήσαν άνθηνα. Έλαμπαν κοσμίως από ερυθρόν χρώμα και ήσαν γεμάτα από τον λόγο τη γλυκύτητα. Είχε το ιεροπρεπές πρόσωπον όχι στρογγυλών αλλά ολίγων μακρών. Είχε τα στεοδόχους χείρας της μακράς, ομοίως και τα δάχτυλα των χειρών μακρά και τορνευμένα με λεπτότητα. Το ανάστημά της υψηλών, επιβλητικών, εφόρηκε η γάπα ρούχα φυσικός από μόνα τον χρωματιστά και, για να είπομεν καθολικός, η κυρία Θεοτόκος, είτο και κατά τα εξωτερικά μέλη του σώματός της, γεμάτη από τόσην θεία χάρη και σεβασμιότητα, ώστε όταν κανείς την αντίκριζαν, ελάμβανε ειν' εις την ψυχή του έναν αγαπιόν φόβον και ευλάβιαν και, χωρίς να την εξέβρει από πρωτήτερα, εγνώριζαν από μόνον τον εξωτερικό χαρακτή είχε δει όταν ζούσε και ο Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, ο πολιούχος των Αθηνών.

17:31 Αυτό το αναφέρει ένας ρήτορας εκείνης της εποχής, ο Νικήτας Παφλαγών. Στον εγκομιαστικό λόγο του για τον Αρεοπαγίτη, λέει πως όταν ο θείος Διόνυσος άκουσε ότι ζούσε ακόμη η Παναγία, πήγε και την είδε. Και τόσο τον θάμπωσε η εξαίσια ωρεότητά της και τα ουράνια λόγια που έβγαιναν από το Πανάγιο στόμα της, ώστε εξέστηκε έφρυξεν, ομολογήσες ότι και μόνο η σωματική διάπλαση, η στάση και η φυσιογνωμία εμαρτύρουν πως είναι μήτυρ Θεού κατά αλήθεια.

18:04 Από όλες τις ιερές εικόνες που ζωγραφίστηκαν κατά καιρούς προς τιμή και δόξα της Παναγίας και που για αυτές με τόση χάρη και ευλάβεια μας μιλούν τα συναξάρια της Εκκλησίας μας, λίγες έχουν σωθεί ως τις ημέρες μας. Άλλες από αυτές τις κάψαν ή τις κομματιάσαν οι οικονομάχοι, άλλες χάθηκαν ή καταστράφηκαν κατά τα χρόνια της δουλείας του γένους και άλλες εξαφανίστηκαν από τους άπιστους για τις αμαρτίες μας.

18:25 Ο πρώτος ναός της Παναγίας τίστηκε από τους Απόστολους Πέτρο και Ιωάννη. Ο πεζογράφος Δαμασκηνός, την τρυφερή και χαριτωμένη γι' αυτό παράδοση που περιέχει και θαύμα, την αφηγείται σύντομα και ωραιότατα στο έργο του Κυριακή της Ορθοδοξίας. Μας λέει λοιπόν ο Δαμασκηνός ότι απέναντι από τα Ιεροσόλυμα σε μία απόσταση έως 18 μίλια υπάρχει ένα κάστρο με την ονομασία Λίδα.

18:45 Τον καιρό που ζούσαν ακόμη οι πρώτοι Απόστολοι, ο Ιωάννης και ο Πέτρος, έκτισαν μια εκκλησία στο όνομα της Παναγίας. Επίτα πήγαν στη Θεοτόκο και της είπαν «Δέσποινα Παρθένα, σε παρακαλούμε οι δούλοι σου να κάνεις μια δέηση για την εκκλησία που χτίσαμε στη Λίδα στο όνομά σου. Να λάβεις τον κόπο να έρθεις ως εκεί και να την ευλογήσεις γιατί θέλουμε να κάνουμε τα εγγένεια».

19:02 Η Παναγία τους απάντησε «Πηγαίνετε και θα με βρείτε εκεί». Πήγαν λοιπόν τότε οι δύο Απόστολοι στην εκκλησία και ότου θαύματος είδαν την Παναγία ζωγραφισμένη στον δεξιό μαρμάρινο στήλο της εκκλησίας. Εκκλησίας. Από τότε αρχίζει η ανέγερση των μεγάλων και πολυτελών ναών σε κάθε ελληνική γη στο όνομα της Παναγίας και ζωγραφίστηκαν πάρα πολλές εικόνες από μεγάλους και διάσημους Βυζαντινούς ζωγράφους κατά την ακμή της τέχνης στον καιρό των Βυζαντινών Αυτοκρατώρων.

19:26 Από αυτές σώζονται ακόμη μερικές σήμερα και σαν θαυματουριές τις τιμούν ξεχωριστά οι Χριστιανοί. Τα χρόνια εκείνα Πανθαυμάσιος και ιστορικός ήταν ο περιβόητος Ναός των Βλαχερνών, στο βάθος του κερατίου κόλπου της Κωνσταντινούπολης, όπου βρισκόταν και η Αγία Σωρός, δηλαδή το κηβότιο όπου φυλαγόταν η τίμη αιστής της Θεοτόκου.

19:49 Η πανθαύμαστη ευθύ εκκλησία χτίστηκε από τη βασίλισσα Πουλχερία στα 500 και μετά Χριστόν και αναγεννήστηκε ύστερα από τον αυτοκράτορα Ιουστίνο. Ο ναός των Βλαχερνούν κάηκε άχρη σε δάφους στα 1070 μετά Χριστόν από πυρκαγιά που μεταδόθηκε από την ακύμητη κανδύλα, αλλά ακόμη ωραιότερο και πιο μεγάλο τον ξανάφτιαξε ο Ανδρώνικος.

20:07 Περίεργη όμως ήταν η τύχη της εκκλησίας αυτής, γιατί λίγα χρόνια πριν από την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1434 ξανακαίγεται. και αφορμή της δεύτερης αυτής πυρκαγιάς, της ολοκληρωτικά καταστροφικής του ναού, ήταν κατά το χρονογράφο μερικά αρχοντόπουλα που είχαν ανέβει στις στέγες από το εσωτερικό της εκκλησίας για να πιάσουν νεουσούς περιστερών.

20:26 Φαίνεται πως από προσεξία έριξαν κάτω αναμένα κεριά και αναποδογύρισαν καντέλια στα περίφημα χαλιά που τα ονόμαζαν πέφκια. Ύστερα από τη δεύτερη και τελευταία αυτή πυρκαγιά, όλα τα πολυτελέστατα λείψανα των επιχρυσωμένων μαρμάρων του ναού χρησιμοποιήθηκαν σε άλλες οικοδομές των κατακτητών. Η προς την Παναγία τη Μητέρα του Θεού τιμή και λατρεία έχει επεκταθεί σήμερα κατά τρόπο μοναδικό και αφάνταστα μεγαλειώδη.

20:51 Αμέτρητες είναι οι εκκλησίες στο όνομά της. Στην Στερεά, την Πελοπόννησο, τα νησιά, τη Θεζαλία, την Ήπειρο, τη Μακεδονία, τη Θράκη. Πανελλήνια γνωστός είναι τη Στίνου Της Ήδρας επίσης με το δαντελοτόρνευτο αλαβάστρινο τέμπλο της Αλλά παντού σε ολόκληρη την Ελλάδα είναι εκκλησίες μεγαλύτερες και μικρότερες που τιμούν την κοίμηση της Θεοτόκου Έχουμε στην Αττική της Πεντέλης της Φανερωμένης, του Προυσού στην Αιτωλοακαρνανία του Μεγάλου Σπηλαίου και της Αγίας Λαύρα στην Πελοπόννησο, ακόμη του Αγάθωνος της Βαρνακόβης και της Ξενιάς, της Γουργοπήκου, της Μαλεβής, της Ελεούσας, της Βανερωμένης του Κεχροβουνού στη γυναική αμμονή της Τίνου και άλλες άπειρες.

21:28 Όποιος ρίξει μια ματιά στον πίνακα των επίσημων για τις μονές και τις εκκλησίες που υπάρχουν, θα μείνει κατάπληκτος από την απειρία. Δεν έχουν αριθμό και τέλος. Κάθε μια έχει την ιστορία της, την παράδοσή της, τα χτύματά της, τα νερά της, τα αγιάσματά της, τη δροσιά και τη χάρη της, χάρη διπλή και περίσσια, χάρη που φέρνει ανάψυξη σωματική, χάρη που αγιάζει την ψυχή.

21:50 Οι ωραιότερες και πιο θαυματουργές εικόνες θεωρούνται της Μεγαλοσπηλιώτισσας, που είναι φτιαγμένη από κερί, της Μονής του Προυσού και της Παναγίας της Ξενίας. Και οι τρεις παριστάνουν τη Θεοτόκο με το θείο βρέφος στην αγκαλιά της. Αυτές τις εικόνες της στολίζουν πλουσιότατα αναθήματα από χρυσό και πολύτιμες πέτρες. Αλλά ό,τι βαραίνει περισσότερο από το θησαυρό των αναθήματων των τριών αυτών εικόνων της Παναγίας είναι η ιστορία τους οι Παμπάλοι που τις ανεβάζει στους πρώτους χρόνους της Ορθοδοξίας.

22:16 Η Μεγαλοσπηλιώτισσα, για παράδειγμα, αποδίδεται στον Απόστολο Λουκά. Είναι γλυκύτατη και πολύ θελκτική. Το ίδιο και του Προυσού που παρηγυρίζεται στην Αιτωλοακαρνανία μεγαλοπρεπέστατα. Η Παναγία Ξενιά, η Σκέπη όπως λένε, είναι πολύ μεγάλη στις διαστάσεις της. Η εικόνα της Ξενιάς παρουσιάζει την Παναγία με κάπως τραχύτερη φυσιογνωμία και σκληρή.

22:35 Επιβάλλει τον φόβο και την ευλάβεια με τα μεγάλα μάτια της που είναι γεμάτα οργή κατά των εχθρών του Υιού της και των εχθρών της πατρίδας. Είναι μαύρη, ολόμαυρη στο χρώμα του προσώπου από την παλαιότητά της και τα χωριά της Θεσσαλίας την υποδέχονται όλα με δέος όταν κάθε άνοιξη περιέρχεται τους νομούς Λαρύσης και Τρικάλων για αγιασμό τον τόπο Η πιο μαυρισμένη όμως από όλες τις αρχαίες εικόνες της Παναγίας είναι η Παναγία Ημυρτιδιώτισσα που γιορτάζεται στις 24 Σεπτεμβρίου όταν βρέθηκε στα Κίθυρα καμένη και κατάμαυρη Από σεβασμό και ευλάβεια οι ζωγράφοι όλοι δίχως εξαίρεση Τη ζωγραφίζουν από τότε μέχρι σήμερα με μαύρο πρόσωπο Αυτή η συνήθεια η ευλαβική της Μαύρης Παναγίας της Μερτιδιώδησας Που έχει επικρατήσει σε όλη την Ελλάδα Έγινε αφορμή ενός ωραίου χαρακτηριστικού επεισοδίου Που έγινε στο ερημικό εσυχαστήριο του Γέροντα στο νησί της Σκιάθου Έμενε εκεί πριν πολλά χρόνια ένας πνευματικός ασκητής, ο Παπαδιονύσης.

23:29 Κάποια μέρα μια ευλαβική σκιαθήτισσα ανέβηκε στο βουνό και έφερε στον Άγιο Γέροντα προσφορά, κεριά και λιβάνι, κρατώντας στα χέρια της και μία εικόνα που παρίστανε τη Μυρτιδιώτισσα. Μόλις είδε την εικόνα ο ασκητής, ταράχθηκε. Η θέα της Μαύρης Παναγίας τον αναστάτωσε. «Τι είναι αυτά, θεοκατάρατοι! Μαύροι ήταν η Παναγία!

23:46 Η Παναγία ήσαν από τις ωραιότερες γυναίκες του κόσμου!» Ο σοφός ασκητής αγνούσε την παράδοση της Μυρτιδιώδησας. Την έμαθε όμως από μια απλή γυναίκα. Κάποτε και οι σοφοί διδάσκονται από τους απλούς ανθρώπους. Και τώρα, φίλοι μου, συντονίζουμε τα βήματά μας με τους χτύπους της καμπάνας της ελληνικής υπέθρου. Ώρα να γνωρίσουμε τα ήθη και τα έθιμα του 15 Αύγουστο.

24:12 Το Πάσχα του καλοκαιριού, όπως συνηθίζουμε να το λέμε. Μια γιορτή όπου η θρησκευτική ευλάβεια σμίγει γλυκά με τη χαρά της αντάμωσης, την επιστροφή στις ρίζες και τη ζεστή φιλοξενία των χωριών μας. Στο Μορίχοβο της Μακεδονίας υπάρχει ένα εκκλησάκι της Παναγίας της Δαγκρυποτισμένης. Στο εκκλησάκι αυτό βρίσκεται ένα πολύ παλιό εικόνισμα της Παναγίας, της οποίας στο χέρι διακρίνεται μια βαθιά πληγή.

24:37 Σύμφωνα με την παράδοση, στο ερημικό αυτό εκκλησάκι είχε καταφύγει στα χρόνια της κλαβιάς ένας Αλβανός καπετάνιος κυνηγημένος από τους χριστιανούς κλέφτες της περιοχής. Γλύτωσε έτσι και κατόρθωσε να ξεφύγει. Αλλά πριν εγκαταλείψει το εκκλησάκι, τράβηξε το γιαταγάνι του και χτύπησε την Παναγία που τον προστάτεψε, αν και αλόθρισκο στο χέρι.

24:55 Από τότε κάθε χρόνο την ημέρα που συνέβη το γεγονός αυτό, η πληγή της Μεγαλόχαρη στάζει αίμα. Επίσης, όταν πρόκειται να συμβεί κανένα γακό στα μέρη εκείνα, η Παναγία του παλιού εικονίσματος δακρύζει, γι' αυτό και την ονόμασαν Δακρυποτισμένη. Στο εκκλησάκι της Παναγίας της Δακρυποτισμένης γινόταν κάθε χρόνο το 15 Αύγουστο μεγάλο πανηγύρι.

25:15 Στο Παναγύρι αυτό πήγαιναν οι γύροχοροικοί με κόκκινα μαντήλια στο λαιμό, αλλά και οι γυναίκες φορούσαν κόκκινες ποδιές ή κόκκινες μαντήλες στο κεφάλι. Τα κόκκινα μαντήλια θυμίζουν το αίμα που τρέξε από το χέρι της Μεγαλόχαρης. Στην Κρήτη το 15 Αύγουστο, ανήμερα της γιορτής της Παναγίας, συνήθιζαν να θεραπεύουν την αδενίτιδα, που την ονόμαζαν το πινάρα, με τον εξής τρόπο.

25:36 Έβαρναν στάχτη από το λιβανιστήρι, την ανακάτευαν με λάδι από το καντήλι των Αγίων εικόνων και τρίβαν με αυτή το άρρωστο μέρος τρεις μέρες στη σειρά, ψιθυρίζοντας τους παρακάτω στίχους. Η Παναγία και ο Χριστός περνούσαν απ' τα όρη και τα όρη σκύβανε και ίσχυεζε ο δρόμος. Η Παναγία και ο Χριστός περνούν στην ταπεινάρα και η ταπεινάρα χάνεται και το κακό σκορπιέται.

25:58 Ούτε ήταν, ούτε είναι, ούτε πια θα ξανά είναι. σκεδαστικό πληστηριασμό ανήμερα της γιορτής της Παναγίας. Όταν τελείωνε η λειτουργία, ο παπά σε έβαζε μπροστά στην ωραία πύλη ένα μεγάλο καρπούζι και αμέσως άρχιζε ο πληστηριασμός με πείσμα και με φανατισμό. Εκείνος που πρόσφερε το μεγαλύτερο ποσό έπαιρνε το καρπούζι και το πήγαινε σπίτι του με πομπή μεγάλη. Στο σπίτι του κουβαρντά μαζεύονταν όλοι οι χριστιανοί και άρχιζαν τα συγχαρητήρια και τις ευχές, ενώ η νοικοκυρά κερνούσε άφθονο κρασί.

26:30 Τα χρήματα του καρπουζιού τα κρατούσε η εκκλησία, ενώ το σπίτι του τυχερού θεωρείται ευλογημένο από τη μεγαλόχαρη όλη τη χρονιά. Και καθώς ο Αύγουστος παραδίδει τις γιτάλεις στο Σεπτέμβριο, η ελληνική γη ετοιμάζεται για τη μεγαλύτερη γιορτή της, τη γιορτή του τρίγου. Γιατί ο τρίγος στην Ελλάδα δεν ήταν ποτέ μια απλή αγροτική εργασία.

26:55 Από τις πιο σπουδαίες γιορτές στην αρχαιότητα και υπήρχαν άφθονες τότε, ήταν οι ιδιονησιακές γιορτές του τρίγου και του κρασιού, που γίνονταν κάθε Σεπτέμβριο με γλέντια χορούς και βακχικές παραστάσεις στους δρόμους. Ο τρίγος των σταφυλιών ήταν και στα Βυζαντινά χρόνια σε πολλές απαρχίες του κράτους ένα εύθυμο ξεφάντομα στα αμπέλια, χωρίς όμως οι άνθρωποι να παρασύρονται σε ηθικές ακρότητες ή ειδωλολαντρικές εκδηλώσεις.

27:24 Με το πέρασμα των αιώνων, ο Τρίγος έφτασε σε μας σαν ένα ωραίο αγροτικό έθιμο γεμάτο αγνότητα και ποίηση. Έτσι, όχι μόνο στην Αττική και στην Κορινθία που θεωρούνται οι βιβλιακοί κήποι της Εδέμ για τους πιστούς του Βάκου, αλλά και όπου αλλού παράγεται το υγρό που εφραίνει καρδίες ανθρώπων, περισσόζεται ο φράχτης με τις χονδρόφυλλες βραγκοσικές, τα σπάρτα και τις βατομουριές, καθώς και το προαιώνιο σκιάχτρο, το φτιαγμένο από κουρέλια και άχυρα για να φοβίζει τα άγρια και τα ήμερα πουλιά που τρώνε τα σταφύλια, ή να ξεγελά στο σκοτάδι της νύχτας τους φοβιτσιάριδες αμπελοκλέφτες όταν βαρύς ύπνος φραγίζει τα βλέφαρα του δραγάτη.

27:56 Τώρα ωστόσο όπως λέει το λαϊκό δίστιχο Έφτασε και ο τριγητής και εξαπόστας ο δραγάτης Οι ιδιοκτήτες των αμπελιών πλήθος εργάτες και εργάτισες Ξεχύνοντας τα κτήματα για τον τρίγο σαν ένας χαρούμενος στρατός Η δουλειά αρχίζει μόλις χαράζει η μέρα Οι γυναίκες μανδυλωμένες μπαίνουν στα μπέλη τραγουδώντας Μπαίνω μες στα μπέλη σαν οικοκυρά Να κι ο οικοκύρης έρχεται κοντά Εκφράζει τη χαρά του. Τον τριγητή ταμπελουργού πανεχαλά λυκόπη.

28:35 Από τον πρώτο μουστο που θα κυλήσει στις τέρνες, ο νοικοκύρης σύμφωνα με το έθιμο, θα γεμίσει από ένα μεγάλο κουβά και θα τον προσφέρει συμβολικά σε κάθε γείτονα και φίλο. Επίσης, η κυρά του σπιτιού θα πάρει και θα κάνει την πατροπαράδοτη μου σταλευριά, για να γλυκάνει τους αγωγιάτες, τους εργάτες και τις εργάτισες που δουλεύουν στα αμπέλια, καθώς και τα περίφημα σουτζούκια που βαστούν στα αγροτικά σπίτια ως τη λαμπρή και αντικαθιστούν τα καλύτερα γλυκίσματα.

28:59 Οι ωραίες όμως ειδηλιακές εκδηλώσεις του ελληνικού τρίγου ολοκληρώνονται με το γραφικό ομαδικό δείπνο στα Μπέλια ή στο σπίτι του νοικογύρη έξω στη Μεγάλη του Αυλή. Οι νοικογυρές θα έχουν φιλόξενε ετοιμάσει από νωρίς, εκτός από την καθιερωμένη πανάδα, νοστιμότατη σούπα που γίνεται με ψωμί και άλλα φαγητά για όλους τους ανθρώπους που δουλεύουν στα Μπέλια.

29:17 Και αυτές μαζί με τους άνδρες του σπιτιού θα κάτσουν πλάι στους αγωγιάτες και στις εργάτισες, θα διπνήσουν μαζί τους και θα συνεχίσουν στο τραπέζι τα ωραία τραγούδια του τρίγου. Άπειρες είναι οι ποικιλίες του καρπού του Βάκχου στον τόπο μας και αξίζει να ακούσει κανείς το Ζακινθινό δημοτικό τραγούδι που τις απαριθμεί. Στα φίλια μες στη Ζάκινθο είναι ο Κουζανίτης, Μιγδάλη, Φλέρη, Ραζακή, Φλώρα και Μυρονίτης, Λαρδέρα και Σκυλόκλημα, Βοήθαμος, Φτερουγάτης, Τραγάνα, Πετροκόρηθο, Ψαύλος και Χουχουλιάτης.

29:50 Αλλά είναι τα ομορφότερα ρομπόλα και ητονίχη, μοσχάτο, αμπελοκόρυθο, φτάκυλος και θυρίχη. Ύστερα από όλα τούτα έρχεται ο σκυλοπνίχτης. Μα κι ως πουλα τα φουμίζει είναι ο κόκκινος ροηδίτης. Εδώ τελειώνει η ελισίδα με τις ονομασίες των σταφυλιών που παρουσιάζει το επτανησιακό θυμωτικό τραγούδι. Όμως η στίχη αυτή δεν είναι η μόνη από τον ποιητικό θησαυρό μας που είναι αφιερωμένη στους αγαπημένους καρπούς του Βάκου.

30:16 Ο λαός μας έχει εμπνευστεί από αυτή τη χαρούμενη εκστρατεία στα Μπέλια πολλά ωραιότατα τραγούδια, που για να τα συγκεντρώσουμε όλα θα χρειαζόταν χώρος και ώρα πολύ για να τα παρουσιάσουμε. Γι' αυτό θα κλείσουμε με το περίφημο τραγούδι του τριγητού του Κώστα Κριστάλη. Το λέει ο Πετροκότσιφας στο δροσερό ταυλάκι. Το λένε στα πλάγια οι πέρδικες, στην ποταμιά τα ειδόνια.

30:35 Το λένε στα μπέλια οι λιγερές, το λένε με χίλια γέλια. Το λέει και η γκόλφο η όμορφη, το λέει με το τραγούδι. Αμπέλι μου πλατήφυλλο και καλοκλαδεμένο, δέσε στα φίλια κόκκινα να μπω να σε τριγήσω, να κάνω αθάνατο κρασί, μοσχοβολιά γιωμάτο. Μες στα κατόγια τα βαθιά σαν μόσχο να το κρύψω, να το φυλάξω ολάκυρες χρονιές, ακέραιους μήνες ώσπου να έρθει μιαν άνοιξη, να έρθει ένα καλοκαίρι να γύρει από τη μακρινή τη ξενιτιά ο καλός μου να κατεβώ μες στην αυλή να πιάκω τα λογό του να τον φιλήσω αγκαλιαστά στα μάτια και στο στόμα να τον κεράσω αμπέλι μου το αθάνατο κρασί σου της ξενιτιάς τα βάσανα να πάν να τα ξεχάσει Κάθε χρόνο τέτοια εποχή μας έρχεται από την Ήπεθρο το θείο άρωμα της σταφύδας.

31:33 Οι Λινοί ετοιμάστηκαν, τα παντητήρια καθαρίστηκαν και το σταφύλι που είναι προορισμένο να γίνει κρασί ξεχωρίστηκε από έμπειρα δάχτυλα και μπήκε στην άκρη. Σε λίγο ο χυμός του θα ανοίξει διάπλατα τις χρυστές του φλέβες κάτω από τα παρθενικά πόδια των κοριτσιών και των εφήβων με τον ρυθμό του χωριάτικου κλαρίνου και του νταουλιού.

31:54 ένα τέτοιο πανηγύρι που είναι καθαρά ελληνικό. Ο Διόνυσος ήταν θεός του κρασιού και της βλαστίσεως, της σταυμαστής παραγωγικής δυνάμεως του κόσμου. Η μυθολογία μας λέει με τι τρόπο ήρθε το κέφι στη γη. Δίπλα στην κούνια που είχαν βάλει οι νύμφες στο Διόνυσο Μωρό, έτυχε να ορειμάζει η κλιματαριά. Ο μικρός θεός όταν είδε τα σταφύλια, τα έστυψε στο στόμα του και μέθησε.

32:11 Από το δυνατό όμως χυμό μέθυσαν και οι νύμφες, μέθυσαν και οι δαίμονες στο δασόνισάτερη και στήσαν χορό γύρω από την κλιματαριά. Ύστερα έτσι μεθυσμένοι κατρακύλησαν από το βουνό και άρχισαν να παίρνουν σβάρνα κάμπος λαγκάδια πολιτείες. Από όπου περνούσαν έσπερναν τη χαρά της ανυπόκριτης ζωής. Η αμέτρητη ζωτικότητα του Διόνυσου κατέκτησε γρήγορα ανθρώπους και χώρες και έγινε πασίγνωστος παντού.

32:33 Γι' αυτό ενώ οι αρχαίοι θεοί νυχήθηκαν και έσβησαν, αυτός παρέμεινε αιώνια ζωντανός. Στην Πολυστάφυλλη Αντική, μόλις παρουσιάστηκε η λατρεία του Διονύσου, διαδόθηκε ταχύτατα. Μόνο μιας κατέκτησε θρησκεία, ποίηση, μουσική, σαν να τους έλειπε αυτό ακριβώς στο μεθύσι των αισθήσεων που έφερνε ο νέος Θεός. Ο τύρανος των Αθηνών πισίστρατος, φιλόμουζος σαν τον εγγονό του περίκλη, για να δώσει λίγη διασκέδαση στους Αδηναίους που τους ανάγκαζε να δουλεύουν σκληρά, οργάνωσε μέσω στο Άστι ειδικές τελετές που πήραν το όνομα Διονύσια.

33:05 Οι τελετές αυτές γινόντουσαν δύο φορές το χρόνο. Διόνυσο, δημιουργήθηκε η ελληνική τραγωδία. Στην κυριολεξία η λέξη τραγωδία σημαίνει οδή τράγων. Επειδή άνθρωποι ντυμένοι με δέρματα τράγων παρίσταναν τους άπυρους, τους συνοδούς του Διόνυσου. Οι συμβολικές αυτές σκηνές μας δείχνουν σήμερα από τι απλά πράγματα ένας άξιος λαός, όπως οι παλαιοί πρόγονοι μας, μπορεί να δημιουργήσει αριστουργήματα.

33:31 Από το πανηγύρι του Σταφυλιού ξεπετάχτηκε το αρχαίο δράμα. Τα πρώτα σπέρματά του, όπως αναφέρει και ο Πλάτων, παρουσιάζονται στην Κρήτη του Μίνουα, όπου υπάρχει ακόμη το τετράγωνο θεατράκι της Κνωσού. Εκεί μέσα παρίσταναν συμβολικά τη γέννηση του Δία και το γάμο του με την Ήρα, χωρίς ομιλίες, με εκφραστική παντομίμα μόνο.

33:49 Μα όταν ο Πισίστρατος εγκαιρίασε στην Αθήνα τα Διονύσια, οι πατητάδες του Σταφυλιού που ήταν και οι πρώτοι διδάξαντες έβαλαν στις παραστάσεις αυτές και το τραγούδι, το διθύραμβο. Σε λίγο ο ποιητής Θέσπης πρόσθεσε και διάλογο που αποτελούσε τη βάση της δραματικής παραστάσεως. Έτσι άκουγε κανείς παράξενα πράγματα από τους ηθοποιούς που εξυμνούσαν κυρίως τη δύναμη του κρασιού και τους κρασοπατέρες της εποχής τους.

34:12 Οι παραστάσεις αυτές είχαν στην αρχή ευτράπελο χαρακτήρα γιατί παρουσίαζαν διαρκώς μεθυσμένους που διηγούντον σε διαλογική συζήτηση διάφορες πικάντικες ιστορίες. Από μερικά κείμενα των πρώτων μεταχριστιανικών χρόνων, μαθαίνουμε ότι στο Βυζάντιο το πανηγύρι του Σταβιλιού γιορταζόταν με ασύγκριτη μεγαλοπρέπεια. Ο μεγάλος Κωνσταντίνος μάλιστα είχε κόψει ειδικό κονδύλι από τον προϋπολογισμό του κράτους για τις μέρες του Λινού.

34:34 Γινόντουσαν αγώνες, παραστάσεις, συμπόσια και είχε καθιερωθεί ένα είδος διαγωνισμού κρασοκατανήξιος με το κρασί του προηγούμενου έτους Όποιος ήθελε μπορούσε να λάβει μέρος και ο νοικητής έπαιρνε από τα χέρια του ίδιου του αυτοκράτορα το έπαθλό του ένα στεφάνι από φύλλα κλιμαδαριάς με ένα τσαμπί σταφύλι Εννοείται πως όλα αυτά ήταν από ατόφιο χρυσάφι Τέσσερις φορές κατά σειρά νοικητής ήρθε κάποιος ξωμάχος που η ιστορία μας διέσωσε τον όνομά του. Τον έλεγαν Ιωάννη Δαναό και έπινε το καταπέτασμα.

35:06 Δεν θα αφήσεις και κανέναν άλλο να κερδίσει. Τον ερώτησε κάποτε ο Μέγας Κωνσταντίνος. Αχ, χάσω. Θα γίνω ο πιο δυστυχισμένος άνθρωπος της απέραντης αυτοκρατορίας σου. Αποκρίθηκε εκείνος. Για ποιο λόγο. Γιατί τότε «Δε δέσποτά μου, δεν έχω την ευτυχία να σε βλέπω έστω και μια φορά το χρόνο». Τόσο πολύ άρεσε η απάντηση στον Κωνσταντίνο, που τον κράτησε κοντά του και τον έκανε αξιωματικό της φρουράς του.

35:37 Μάλιστα. Και ο Ιωάννης Δαναός, αν και αγράμματος, έγινε σιγά-σιγά στρατηγός και παντρεύτηκε την Ευδοκία από βασιλικό γένος. Ο Μέγας Κωνσταντίνος όχι μόνο είχε αναβιώσει τα αρχαία Διονύσια, αλλά και τα ξεπέρασε. Μα όταν βαφτίστηκε και έγινε χριστιανός μαζί με τη μητέρα του, την Αγία Ελένη, κατάργησε την γιορτή του Σταφυλιού για να τη συνεχίσει μετά το θάνατό του, ο Ιουλιανός ο Παραβάτης.

36:01 Στη σύντομη βασιλεία του τελευταίου, ολόκληρη η αυτοκρατορία έζησε καθαρά οι δολολατρικές μέρες. Όπως ήταν επόμενο, η λατρεία του Διονύσου ξαναβγήκε στην επιφάνεια πιο έντονη τώρα και πιο δυνατή. «Δυο πράγματα μη στερήσεις στο λαό, το κρασί και το σιτάρι», έλεγε συχνά ο καταπληκτικός εκείνος αυτοκράτορας. Μόλο που ο ίδιος δεν έπινε και πολύ, ωστόσο καταλάβαινε πως ο λαός δεν μπορούσε να ζήσει χωρίς αυτά.

36:22 Το πρώτο ήταν η μοναδική του ψυχαγωγία, το δεύτερο απαραίτητο για να ζήσει. Έτσι του τα έδινε και τα δύο μαυθονία. Όταν πλησίαζε ο καιρός για τις γιορτές του Σταφυλιού, ο Ιουλιανός παρακολουθούσε προσωπικά τις ετοιμασίες στεφανωμένος με χρυσά αμπελόφυλλα. Ήρθαν όμως άλλοι αυτοκράτορες και τις κατάργησαν. Και πάλι άλλοι τις ξανάφεραν πίσω, ώσπου έγινε η άλωση και τα τρελά αυτά πανηγύρια έπαψαν τελείως.

36:43 Μα δεν ξεχάστηκαν. Μόλις ο ελληνισμός άρχιζαν να ξαναγεννιέται μέσα από τη στάχτη του, δειλά-δειλά παρουσιάστηκαν οι γιορτές του Λινού. Το πρώτο τους μήνυμα το έστειλε η Πελοπόννησος και συγκεκριμένα το χωριό Άρια, βορειοανατολικά του Ναυπλίου. Οι κάτοικοί του γυναίκες και άντρες είχαν στήσει τα πατητήρια και με τραγούδια και χορούς έκαναν τη δουλειά τους.

36:59 Στο Πανηγύρι βρισκόταν και ο Κολοκοτρώνης με τα φημισμένα μπαλικάρια του «Χα! Και του χρόνου λε βέντες μου!» φώναν σε πυροβολώντας τον αέρα «Όπως τρέχει ο χυμός του σταφυλιού, έτσι να τρέξει και το αίμα των εχθρών μας» Πάνω εκεί τους μπλοκάρισαν οι Αλβανοί και άρχισε μια φοβερή μάχη Νίκησαν οι Έλληνες, μα κόπηκε στη μέση το γλέντι τους το συνέχισαν έπειτα από μια βδομάδα όταν έδιωξαν μακριά τους γουρονομήτες.

37:22 Ωστόσο, όσο πλησίαζε η Επελευθέρωση, τόσο ο Διόνυσος ξανά βρίσκε πάλι τα πρώτα του μεγαλεία, που ολοκληρώθηκαν στην εποχή του Όθωνα. Η Βασίλη Σαμαλία, που αγαπούσε με πάθος τα παλιά ελληνικά έθιμα, έπαιρνε μέρος στο πανηγύρι του Σταφυλιού, που γινότανε τότε στο Λιώπεση, στο Μενίδι και σε άλλα τριγυρινά χωριά. Και κάπου εδώ φίλοι μου το ταξίδι μας για σήμερα φτάνει στο τέλος του Ξεκινήσαμε από τη σοφία των παρημιών του Αυγούστου και το φως του Φεγγαριού Περάσαμε από τις ιστορικές εικόνες της Παναγίας και τα πανηγύρια του 15 Αύγουστου Για να καταλήξουμε στη γλυκιά μυρωδιά του Μούστου και τη χαρά του ελληνικού τρίγου Ελπίζω αυτές οι ιστορίες να σας ταξίδεψαν και να σας ξύπνησαν όμορφες αναμνήσεις Είμαι ο Τασος Γιάκας και αυτό που μόλις ακούσατε ήταν ένα ακόμη επεισόδιο του Telling Stories.

38:14 Σας ευχαριστώ θερμά που ήσασταν μαζί μου και σε αυτή τη διαδρομή. Να βροντίζετε τον εαυτό σας, να κρατάτε ζωντανές τις παραδόσεις μας και να μοιράζεστε ιστορίες με τους ανθρώπους που αγαπάτε. Τα λέμε πολύ σύντομα με ένα νέο επεισόδιο. Χαίρετε!