Τι Είναι το Άγχος; Πώς Αναπτύσσεται η Ψυχική Ανθεκτικότητα;
The Ψ PodcastΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Το άγχος αποτελεί ένα από τα συχνότερα βιώματα της σύγχρονης ζωής, όμως τι συμβαίνει όταν ένας φυσιολογικός μηχανισμός προειδοποίησης παραμένει διαρκώς ενεργοποιημένος; Στο επεισόδιο εξετάζονται η διαφορά ανάμεσα στο άγχος, το στρες και τον φόβο, καθώς και η διάκριση ανάμεσα στο παροδικό, το χρόνιο, το συνειδητό και το ασυνείδητο άγχος. Μέσα από τους μύθους του Τάνταλου, του Σίσυφου και του Δαμοκλή φωτίζονται διαφορετικές μορφές της αγχώδους ζωής. Παράλληλα, εξετάζεται η σχέση του άγχους με τις απαιτήσεις της σύγχρονης κοινωνίας και διερευνάται η ψυχική ανθεκτικότητα ως δυνατότητα να συνεχίζεται η ζωή χωρίς η δύσκολη εμπειρία να την κατακλύζει.00:00 Εισαγωγή στο Άγχος02:53 Τα Είδη του Άγχους και οι Επιπτώσεις του06:10 Η Ψυχική Ανθεκτικότητα και η Σχέση της με το Άγχος09:00 Η Φύση του Άγχους και οι Χρόνιες Συνθήκες11:53 Σύγχρονη Κοινωνία και Άγχος16:35 Συμπτώματα και Ερμηνεία του Άγχους18:31 Προβλήματα που Προκαλεί το Άγχος20:55 Η Σχέση Άγχους και Δημιουργικότητας22:51 Χρόνιο Άγχος και Αντιμετώπιση23:49 Η Σχέση Άγχους και Δημιουργικότητας26:33 Συνειδητό και Ασυνείδητο Άγχος29:50 Τα Είδη του Άγχους: Ψυχωτικό, Παρανοϊκό και Καταθλιπτικό35:09 Η Φύση του Άγχους και η Ψυχική Ορίμανση36:34 Μυθολογικές Αναφορές στο Άγχος39:42 Η Τραγικότητα του Σίσυφου και του Τάνταλου42:57 Η Δαμόκλειος Σπάθη και η Ψυχολογία της Επιτυχίας45:20 Η Κουλτούρα της Διαρκούς Επίδοσης46:43 Η Σημασία της Γειτονιάς στην Κοινωνία49:54 Ψυχική Ανθεκτικότητα και Κοινωνικές Δυσκολίες53:41 Διάλογος και Ψυχική Ανθεκτικότητα
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
Χαίρετε. Στο σημερινό επεισόδιο θα επιχειρήσω να μοιραστώ μερικές σκέψεις γύρω από ένα ψυχικό φαινόμενο, για την ακρίβεια ένα ψυχοσωματικό φαινόμενο, το οποίο βασανίζει όλο ένα και περισσότερους ανθρώπους, παρότι όλοι είμαστε εκτεθειμένοι σε αυτό, και το οποίο είναι το άγχος. Όπως είπα, όλοι είμαστε εκτεθειμένοι στο άγχος και το να ζει κανείς προϋποθέτει ότι εκτίθεται στο άγχος.
Ωστόσο υπάρχουν πάρα πολλοί συνάνθρωποι μας οι οποίοι βασανίζονται από έντονο άγχος, άγχος το οποίο παρουσιάζει δύο μεγάλα προβλήματα. Είναι τόσο χρόνιο και είναι κυρίως και ασυνείδητο, δεν γνωρίζει κανείς δηλαδή γιατί αγχώνεται. Έτσι λοιπόν στο επεισόδιο αυτό θα προσπαθήσω να εξηγήσω λίγο τι είναι το άγχος. Θα μιλήσω για τα διάφορα είδη άγχος που υπάρχουν, γιατί παρότι χρησιμοποιούμε τον όρο άγχος ή στρες, αν και διαφορετική όρη και θα προσπαθήσω να τους αποσαφηνήσω, στην πραγματικότητα το άγχος διαφέρει από το στρες και το άγχος δεν είναι ένα ομοιογενές ψυχικό φαινόμενο, αλλά υπάρχουν διαβαθμίσεις άγχους και υπάρχουν διάφοροι τύποι άγχους, συγκεκριμένα υπάρχουν τρεις τύποι άγχους, τους οποίους θα προσπαθήσω να αποσαφηνήσω.
Εν συνεχεία θα πω δύο-τρία πράγματα για το ψυχολογικό προφίλ του ανθρώπου, ο οποίος εκτίθεται στο πολύ έντονο άγχος και πώς αυτό το πολύ έντονο άγχος δυσχεραίνει τη ζωή του, χρησιμοποιώντας παραδείγματα από την αρχαία ελληνική γραμματεία. Θα μιλήσω λίγο και για την κοινωνία στην οποία ζούμε, διότι ο πολιτισμός, ο σημερινός πολιτισμός, είναι ένας πολιτισμός ο οποίος άθελά του ενισχύει το ασυνείδητο άγχος και δυστυχώς ενισχύει και το χρόνιο άγχος, το οποίο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα.
Αλλά δεν θα μπορούσα να μιλήσω για το άγχος χωρίς να μιλήσω και για την ψυχική ανθεκτικότητα. Διότι το άγχος πολλές φορές, και αυτό είναι μια αναλογία την οποία μου αρέσει να χρησιμοποιώ, βιώνεται σαν ένας καταστροφικός σεισμός και όπως ένας άνθρωπος μελετάει έναν σεισμό, σε κάθε σεισμό δεν εξετάζουμε μόνο την ισχύ του σεισμού, το πόσο δυνατός δηλαδή είναι ο σεισμός, ομιλό φυσικά, μεταφορικά και συμβολικά, εννοώντας το άγχος, αλλά εξετάζουμε επίσης και τις προδιογραφές του κτηρίου, δηλαδή, εάν το συγκεκριμένο κτήριο είχε προδιαγραφές να απορροφήσει αυτόν τον σεισμό.
Το ίδιο ισχύει και στην ψυχική ζωή. Όλοι μας είμαστε εκτεθειμένοι σε διάφορα αγχωγόνα ερεθίσματα, άλλοι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερη ψυχική χορητικότητα, άλλοι άνθρωποι έχουν πιο ισχυρές αντιστάσεις και μπορούν να μεταβολήσουν το άγχος καλύτερα, ενώ άλλοι άνθρωποι αισθάνονται ότι βιώνουν έναν τρόμο κατάρρευσης απέναντι σε άγχοι τα οποία δεν επηρεάζουν κάποιους άλλους.
Γι' αυτόν τον λόγο θεωρώ παράλληψη να μιλήσω για το άγχος και να μην πω δύο-τρία πράγματα για την ψυχική ανθεκτικότητα, το οποίο θα καλύψω στο τέλος του επεισοδίου. Το άγχος λοιπόν είναι μια σύγχρονη επιδημία και οι έρευνες που έχουμε στη διάθεσή μας, αλλά μπορώ να το πω και εκπείρας μέσα από την ψυχοθεραπευτική μου εργασία, είναι μια συνθήκη η οποία έχει αυξηθεί.
Και δεν είναι να απορεί κανείς γιατί έχει αυξηθεί το άγχος όταν ζούμε σε μια κοινωνία η οποία είναι μια κοινωνία επιδόσων, όπου υπάρχουν διάφορες απαιτήσεις, απαιτήσεις τις οποίες φέρνει ο πολιτισμός και όταν έχουν χαθεί πολύ βασικά πράγματα, όπως για παράδειγμα το ανθρώπινο σχετίζεστε, κάποτε παλαιότερα υπήρχε η έννοια της γειτονιάς, επί παραδείγματοι, επί ανθρώπινες σχέσεις, ήταν πολύ βαθύτερες και πολύ πιο ουσιαστικές με την άνοδο του διαδικτύου, το οποίο απελευθέρωσε τον άνθρωπο σε πάρα πολλά πράγματα και αυτό είναι κάτι πολύ θετικό, έφερε ωστόσο και την αποξένωση στους ανθρώπους και γι' αυτόν τον λόγο ειδικά οι νεότερες γενιές βιώνουν πολύ περισσότερη μοναξιά από ποτέ και η μοναξιά είναι ένας από τους πιο ισχυρούς παράγοντες οι οποίοι ενισχύουν το άγχος.
Τι ορίζουμε όμως άγχος, γιατί είναι μία λέξη την οποία τη χρησιμοποιούμε στην καθουμιλουμένη, αλλά πολλές φορές όπως συμβαίνει και με διάφορες άλλες έννοιες, δυσκολευόμαστε να την ορίσουμε. Όταν μιλούμε για άγχος στην ψυχολογία, αναφερόμαστε σε μία κατάσταση, η οποία είναι μία κατάσταση αυξημένης ψυχοφυσιολογικής ετοιμότητας.
τι σημαίνει ψυχοφυσιολογικής, είναι μια συνθήκη όπου ο οργανισμός μας δεν θα μπω σε λεπτομέρειες για την ευροχυμία του άγχους, αυτά είναι πράγματα τα οποία εύκολα μπορεί να βρει κανείς, θα μείνω κυρίως στο ψυχαναλυτικό κομμάτι του άγχους, αλλά ο οργανισμός μας μπαίνει σε μια κατάσταση ετοιμότητας, εκρίνονται συγκεκριμένες ορμόνες, εκρίνονται συγκεκριμένες χημικές ενώσεις, οι οποίες προετοιμάζουν τον άνθρωπο να μπει σε μια κατάσταση μάχης ή φυγής απέναντι σε μια αντιλαμβανόμενη απειλή η οποία μπορεί να είναι είτε εξωτερική, να είναι δηλαδή ένας εξωτερικός κίνδυνος, είτε να είναι εσωτερική.
Πολλές φορές μάλιστα αυτή η απειλή μπορεί να είναι ασαφώς προσδιορισμένη και να είναι μη συνειδητά αναγνωρίσει. Και το λάθος το οποίο πολλές φορές κάνουμε είναι ότι υποτιμούμε το κόστος της εσωτερικής απειλής και κυρίως της ασυνείδητης απειλής. Γιατί είμαστε πρωτόγονοι άνθρωποι όσον αφορά τη βιολογία μας και το άγχος έναν πρωτόγονο άνθρωπο, αν πάμε πίσω 50 χιλιάδες και χρόνια αυτής της Αφρικάνικης Σαββάνης από όπου προήλθαμε, θα ήταν για παράδειγμα να τον κυνηγάει κάποιο άγριο ζώο ή να τον κυνηγάει κάποιος άλλος άνθρωπος για να τον σκοτώσει αυτό.
Θα έφερνε άγχος, γιατί το άγχος μας το έδωσε η μητέρα φύση, αυτή την ψυχοφυσιολογική κατάσταση ετοιμότητας, για να μπορέσουμε να ανταποκριθούμε σε μία αντιλαμβανόμενη απειλή και έτσι να πράξουμε με δύο τρόπους. με μάχη ή φυγή. Σορισμένα φυσικά θηλαστικά υπάρχει και η ακινητοποίηση, το παιχνιόμενο πάγωμα, freeze στα αγγλικά, για να αποφύγουν τον εχθρό.
Αλλά κατά βάση καταστάσεις είναι δύο, μάχη ή φυγή. Αυτό συνέβαινε στον πρωτόγωνο άνθρωπο όπου το αιρέθισμα ήταν εξωτερικό και είχε μια συγκεκριμένη χρονική διάρκεια. Δηλαδή είτε θα γλίτωνε από την απειλή που τον κυνηγούσε, είτε θα τον σκότωνε η απειλή. Ο σύγχρονος άνθρωπος όμως του 20ου αιώνα αντιμετωπίζει μία δυσανάλογη απειλή.
Το σώμα του αντιδράει με τον ίδιο τρόπο, γιατί βιολογικά δεν έχει εξελιχθεί περισσότερο από τον πρωτόγοννο άνθρωπο, ωστόσο το άγχος το οποίο καλείται να αντιμετωπίσει πολλές φορές είναι ένα άγχος το οποίο είναι ένα άγχος χωρίς όνομα. Αν επί παραδείγματοι ένας άνθρωπος βρίσκεται σε μία κατάσταση διαζυγίου και είναι στα δικαστήρια για 5-10 χρόνια, δουλειά δεν του αρέσει και βιώνει τις ίδιες νευροχημικές μεταβολές, δηλαδή την ίδια έκρηξη κορτιζόλης που είναι η ορμόνη του άγχους, την οποία βίωνε ο πρωτόγωνος άνθρωπος με σκοπό να κινητοποιηθεί, αλλά ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ακινητοποιημένος, είναι παγιδευμένος, τότε αυτό αναπόφευτα δημιουργεί πάρα πολλά προβλήματα στο σώμα του.
έχουμε πληθώρα ερευνών σήμερα, οι οποίες δείχνουν μια πολύ σημαντική συσχέτιση μεταξύ του άγχους, καρδιοακικών νοσημάτων, ορμονικών προβλημάτων, προβλήματα στον θυροειδή, προβλήματα στην αρτηριακή πίεση και ούτω καθεξής μια σειρά λοιπόν προβλημάτων, αυτοάνοσων νοσημάτων, ακόμα και σομβαρών καταστάσεων, όπως για παράδειγμα χρόνιων νοσημάτων.
Αυτά είναι πράγματα τα οποία σιγά σιγά πιστεύω ότι αρχίζουμε να τα ανακαλύπτουμε και να έχουμε κάτι περισσότερο από συσχετήσεις. Ωστόσο, αναμφίβολα, το άγχος είναι πάρα πολύ επικίνδυνο για την υγεία. Αλλά όταν λέμε άγχος, ποιο άγχος είναι επικίνδυνο για την υγεία, γιατί οφείλουμε να κάνουμε μία πολύ σημαντική διαφοροποίηση.
Το άγχος είναι κάτι το οποίο προστατεύει τον άνθρωπο. υπό την προϋπόθεση ότι δεν είναι χρόνιο, είναι βραχυπρόθεσμο. Επί παραδείγματοι, ένας μαθητής δίνει την επόμενη μέρα εξετάσεις, αισθάνεται άγχος, αυτό το άγχος τον κινητοποιεί να αναλάβει δράση, είναι το αντίστοιχο της πάλης του πρωτόγονου ανθρώπου να μελετήσει και έτσι να πάει στις εξετάσεις και να αποδώσει όσο το δυνατόν καλύτερα γίνεται.
Αυτό είναι το πρώτο κομμάτι, το άγχος δηλαδή, το οποίο άγχος είναι βραχυπρόθεσμο. Αυτό μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο σε πάρα πολλά πράγματα. Ένας επαγγελματίας ο οποίος ετοιμάζει ένα project. Ένας αθλητής ο οποίος νιώθει άγχος πριν τον αγώνα. Δεν υπάρχει τίποτε το παθολογικό σε αυτό. Ίσα-ίσα το άγχος είναι κινητήριος δύναμη και μπορεί κιόλας να είναι πάρα πολύ βοηθητικό.
Όμως εδώ πέρα το άγχος είναι βραχυπρόθεσμο και είναι και συνειδητό. Το άγχος είναι πρόβλημα παθολογικό όταν είναι μακροχρόνιο, όταν κανείς δηλαδή εκτίθεται σε ένα άγχος το οποίο είναι, όπως ανέφερα πριν σε μια για παράδειγμα δικαστική διαμάχη, σε ένα διαζύγιο μακροχρόνιο και όταν είναι ασυνείδητο, όταν κανείς για παράδειγμα δεν ξέρει για ποιον λόγο αγχώνεται, νιώθει όλα τα συμπτώματα του άγχους, νιώθει ότι δεν μπορεί να κοιμηθεί, νιώθει ένα κόμπο στο στομάχι του, νιωθεί δύσμια, νιωθεί πόνο στο σώμα του, αλλά δεν ξέρει για ποιον λόγο βιώνει αυτά που τα βιώνει.
Και ο ανθρώπινος οργανισμός, δεν είμαι ιατρός, αλλά από αυτά τα οποία έχω διαβάσει συμπεραίνω και αυτό είναι μια άποψη που αν η κατανόησή μου είναι σωστή την ασπάζεται και η ιατρική κοινότητα, δεν μπορεί να αντέξει όλες αυτές τις εκχύσεις ορμωνών του άγχους για παρατεταμένο χρονικό διάστημα. Διότι μετά δημιουργούνται πολλά άλλα προβλήματα, πέρα από ψυχοσωματικά, πέρα από συμπτώματα που θα μιλήσω για αυτά, δημιουργούνται σοβαρά προβλήματα υγείας.
Συνεπώς το άγχος είναι ένα πάρα πολύ μεγάλο πρόβλημα και είναι ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα διότι πολλές φορές οι άνθρωποι δεν το αντιλαμβάνονται αυτό το άγχος. Μπορεί κανείς να νιώθει συμπτώματα, για παράδειγμα. Μπορεί κανείς να αισθάνεται, να βρίσκεται σε μια βαθιά άρνηση και να μην βιώνει συνειδητά το άγχος. Όμως το άγχος, και αυτό μας δείχνει και η ψυχοθεραπευτική μας εργασία, είναι ένα πρόβλημα του καιρού μας, είναι επιτακτική ανάγκη και μπορούμε να πούμε με απόλυτη βεβαιότητα σχεδόν ότι ο άνθρωπος του σήμερα είναι πολύ περισσότερο αγχωμένος από τον άνθρωπο του παρελθόντος, το οποίο ακούγεται ξύμορο, ακούγεται παράδοξο, δεδομένου ότι οι εποχές του τότε ήταν πολύ πιο δύσκολες.
Είχαμε πολέμους, είχαμε κακουχίες, είχαμε μεγάλη φτώχεια, ενώ τα πράγματα με τις δυσκολίες τους φυσικά δεν υπενήσουμε ότι ζούμε σε εύκολους καιρούς, αλλά με τις δυσκολίες τους ενδεχομένως να είναι πιο εύκολα από τις προηγούμενες γενιές. Παρόλα αυτά όμως υπάρχει ένα πάρα πολύ μεγάλο άγχος και όπως κάθε ψυχική κατάσταση, έτσι και με το άγχος, δεν μπορούμε να την αποδώσουμε μόνο σε έναν παράγοντα.
Στο σημερινό επεισόδιο εγώ θα δώσω κυρίως έμφαση στο ενδοψυχικό κομμάτι ως ψυχιαναλυτικός θεραπευτής, χωρίς φυσικά να γνώ το κοινωνικό, για το οποίο θα πω δύο-τρία πράγματα, αλλά και άλλα πράγματα όπως είναι το ιατρικό κομμάτι, μπορεί να υπάρχουν ορμονικές ανισορροπίες σε έναν άνθρωπο, μπορεί να υπάρχει επίσης μια κατάθλιψη, η οποία φέρνει πολύ έντονο άγχος ή άλλου είδους ζητήματα, τα οποία φυσικά έχουν τον χώρο τους, απλώς δεν θα τα αγγίξω εγώ στο συγκεκριμένο επεισόδιο.
Μία σημαντική διάκριση την οποία οφείλουμε να έχουμε στο νου μας πριν προχωρήσω είναι η διάκριση μεταξύ του άγχους και του στρες. Όταν λέμε στρες στην πραγματικότητα αναφερόμαστε σε μία ουσιαστικά απέτηση η οποία υπάρχει τώρα και συνήθως έχει μία συγκεκριμένη πηγή. Κανείς στρεσάρεται για παράδειγμα για να φέρει εις πέρας έναν αλφαφόρτο εργασίας.
Το στρες λοιπόν είναι πολύ εντοπισμένο. Το άγχος, εν αντιθέσει, είναι η απάντηση σε έναν κίνδυνο ο οποίος δεν έχει έρθει ακόμα. Το άγχος δεν έχει σαφές αντικείμενο και μπορεί να παραμείνει ακόμα και αν αυτό το οποίο ήταν φαινομενικά το αντικείμενο του έχει λυθεί. Διότι το άγχος είναι κατά βάση εσωτερικό, κυρίως υποκειμενικό και βαθιά ασυνείδητο.
Το στρες λοιπόν είναι κάτι το οποίο υπάρχει. Στρες έχει αυτός ο οποίος τρέχει να προλάβει το λεωφορείο για παράδειγμα. Ενώ το άγχος αφορά κυρίως ένα μελλοντικό φόβο αγνός του προελεύσεως. Απ' την άλλη, ο φόβος, για να κάνω και αυτή τη διαφοροποίηση, γιατί πολλές φορές το στρες, ο άγχος και ο φόβος συγχέονται μεταξύ τους, ο φόβος έχει συνήθως σαφές αντικείμενα.
Λέει κανείς ότι φοβάμαι τις αράχνες, φοβάμαι ότι θα πέσει το αεροπλάνο, φοβάμαι τον συγκεκριμένο άνθρωπο, για παράδειγμα. Ο φόβος έχει αντικείμενο, όπως και το στρες, ενώ το άγχος δεν έχει αντικείμενο. Πριν λοιπόν προχωρήσω, θα ήθελα να επαναλάβω κάτι για να μην περάσω, ακόμα κι αν αυτή δεν είναι η πρόθεσή μου, ένα μήνυμα το οποίο δεν πρέπει να περαστεί, ότι το άγχος δεν είναι πρόβλημα, ούτε τον αγχώνεται κανείς, σημαίνει απαραίτητο ότι υπάρχει κάποια ψυχοπαθολογία.
Το άγχος είναι μια φυσιολογική έκφανση του ανθρώπινου ψυχισμού, διότι χωρίς το άγχος δεν θα είχαμε αυτή την ικανότητα να προβλέπουμε το κίνδυνο. Γι' αυτόν τον λόγο το άγχος είναι κεντρικό οργανωτικό φαινόμενο της ψυχικής ζωής, όπως είναι και η θλίψη. Δεν λέμε ότι η θλίψη είναι παθολογική, λέμε ότι η θλίψη είναι παθολογική όταν υπάρχει κατάθλιψη, όπως έχω κάνει ένα συγκεκριμένο επεισόδιο και πάνω στην κατάθλιψη, όπου εξηγώ το ίδιο.
Έτσι λοιπόν το ίδιο ισχύει και στο άγχος. Είναι διαφορετικό να βιώνει κανείς άγχος και διαφορετικό να παρουσιάζει διαταραχή άγχος, την οποία ονομάζουμε στο ψυχιατρικό εγχειρίδιο αγχώδης διαταραχή. Στην ψυχαναλυτική βιβλιογραφία ο ορισμός του άγχους δεν διαφέρει ιδιαίτερα. Ο Φρό ήταν ο πρώτος φυσικά ο οποίος μίλησε για το άγχος και θεωρούσε ότι το άγχος είναι ένα είδος σήματος το οποίο δείχνει στον άνθρωπο ότι έρχεται αντιμέτωπος ο ψυχισμός του με μία απειλή και πρέπει κάτι να κάνει για αυτή την απειλή.
Το ερώτημα λοιπόν το οποίο τίθεται εδώ πέρα είναι το εξής. Πότε το άγχος πάβει να υπηρετεί την ζωή και την ψυχική μας ζωή και την βιολογική μας ύπαρξη και πότε αρχίζει να την περιορίζει. Και εδώ θα φέρω ένα παράδειγμα ενός καθηγητή μου από το Πανεπιστήμιο του Έσσεξ, ένας ψυχαναλυτής, ο οποίος έλεγε πάντοτε ότι αν κανείς περπατάει στις 2 το πρωί και δεν θέλει να πάει μέσα από ένα σκοτεινό σοκάκι παρότι θα κόψει δρόμο, είναι παρανοϊκός και με απόλυτα κλινικά κριτήρια είχε δίκιο.
Διότι η παράνοια αφορά έναν φανταστικό κίνδυνο και δεν υπήρχε καμία ρεαλιστική απόδειξη ότι μέσα σε αυτό το σκοτεινό σοκάκι υπήρχε κίνδυνος. Αυτό είναι φαντασίωση του ανθρώπου ο οποίος το αποφεύγει. Και παρότι λοιπόν με αυστηρά κλινικά κριτήρια αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί μια παρανοϊκή σκέψη, έλεγε ο καθηγητής αυτός, είναι μια σωτήρια σκέψη, διότι έτσι θα αποφύγει το άτομο να βάλει τον εαυτό του σε μια κατάσταση ευαλωτότητας.
Και αυτό το άγχος το οποίο νιώθει κανείς και δεν πάει μέσα από ένα σκοτεινό σοκάκι όπου αν του συμβεί κάτι δεν μπορεί να ζητήσει βοήθεια ή δεν μπορεί να προστατευτεί, είναι μια βοηθητική παράνοια, είναι ένα άγχος το οποίο είναι ένα φυσιολογικό σύστημα προειδοποίησης. Αυτό είναι το πρώτο κομμάτι. Το δεύτερο κομμάτι έχει να κάνει με το άγχος, το οποίο είναι σύμπτωμα, γιατί το άγχος εκδηλώνεται μέσα από μία σειρά συμπτωμάτων, γιατί επειδή είναι συνείδητο δεν μπορεί πάντοτε να λεκτικοποιηθεί και αυτό είναι κάτι το οποίο κάνουμε στην θεραπεία.
Προσπαθούμε να βάλουμε λέξεις στο άγχος ενός ανθρώπου, αλλά συνήθως όταν οι άνθρωποι έρχονται σε μας έχουν αναπτύξει, αυτοί που υποφέρουν από έντονο άγχος, μια σορία συμπτωμάτων και αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε είναι να αποδικοποιήσουμε τα συμπτώματα αυτά, διότι το σύμπτωμα είναι φορέας μιας κρυμμένης αλήθειας και αποτέλεσμα μιας ασυνείδητης σύγκρουσης, της ιδίας ασυνείδητης σύγκρουσης η οποία δημιουργεί το άγχος.
Και υπάρχει και φυσικά μια τρίτη διάσταση του άγχους, αυτό που λέμε στην καθουμιλωμένη, ανχώνομαι επειδή ανχώνομαι, όταν κανείς νιώθει τόσο πολύ βυθισμένος μέσα στο άγχος και δεν μπορεί να κάνει καμία σκέψη γύρω από αυτό το άγχος, αλλά αυτό είναι κάτι για το οποίο θα μιλήσω σε λίγο όταν θα καλύψω το ζήτημα της ψυχικής ανθεκτικότητας.
Το άγχος προέρχεται, για να το δούμε και λίγο από την γλωσσολογική του διάσταση, από το αρχαίο ελληνικό ρήμα άγχο, το οποίο σημαίνει πνίγο, σημαίνει σφίγγου, σημαίνει πιέζο και πραγματικά δεν θα υπήρχε καλύτερη λέξη να αντιπροσωπεύσει αυτό που βιώνει ένας άνθρωπος ο οποίος νιώθει άγχος. Βιώνει ένα σφίξιμο, είναι μία εμπειρία η οποία είναι δυσμεταβόληστη και βιώνει όλα αυτά τα σωματικά συμπτώματα, γιατί το άγχος σωματοποιείται και σωματοποιείται για τον απλούστατο λόγο ότι δεν μπορεί να εκφραστεί λεκτικά.
Πάμε λοιπόν λίγο να δούμε πότε το άγχος αποτελεί πρόβλημα. Είπαμε αποτελεί πρόβλημα σε δύο περιπτώσεις. Η πρώτη περίπτωση είναι όταν το άγχος είναι μακροχρόνιο. Διότι αν είναι βραχυπρόθεσμο δεν υπάρχει κανένα απολύτως πρόβλημα ίσα ίσα εάν κανείς δεν έχει άγχος πριν από μια σημαντική περίσταση για τον ίδιο, πολλές φορές κάτι δεν πάει καλά.
Θυμάμαι για παράδειγμα έναν θεραπευόμενο δικό μου, ο οποίος ήταν να κάνει μία ομιλία για την οποία το συζητούσαμε τουλάχιστον ένα-ενάμιση μήνα, γιατί είχε πάρα πολύ άγχος, φοβόταν πάρα πολύ μήπως τον κριτικάρουν οι άλλοι γύρω του. και μία-δύο εβδομάδες πριν από την ομιλία μου ανέφερε ότι εγώ δεν νιώθω πλέον κανένα άγχος, είμαι σε μία κατάσταση νιρβάνας, είμαι σε μία κατάσταση, θα χρησιμοποιήσω αυτή τη λέξη, αυτή είναι δική μου, ωκεάνιας ηρεμίας και πραγματικά απορώ γιατί αγχωνόμουν όλο εκείνο το διάστημα.
Προς τόσο αυτή η κατάσταση νιρβάνας, αυτή η ωκεάνια ευτυχία την οποία βίωνε ήταν μία ψευδής κατάσταση. είχε καταφέρει ασυνείδητα φυσικά, αυτό δεν αφορούσε συνειδητή διεργασία, να νεκρώσει το κομμάτι του ψυχισμού του το οποίο βίωνε άγχος, αλλά με ένα πάρα πολύ μεγάλο τίμημα. Το τίμημα ήταν ότι είχε χάσει την επαφή με ένα κομμάτι του αυτού του και αυτό το κομμάτι δεν ήταν μόνο το κομμάτι το οποίο βιώνε άγχος, αλλά ήταν και το κομμάτι της δημιουργικότητάς του, γιατί που είναι το κακό στο να έχει κανείς λίγο άγχος.
Αν έχει πολύ άγχος, εκεί υπάρχουν άλλα πράγματα. Και στην περίπτωση του ανθρώπου αυτού, το άγχος ήταν πάρα πολύ έντονο, διότι ασυνείδητα, μέσα από τον μηχανισμό άμυνας, τον οποίο ονομάζουμε προβολή, για να το πω πιο σωστά, προβλητική ταύτιση, μετέφερε στο ακροατήριο την δική του επικριτική διάθεση. ήταν ένας άνθρωπος ο οποίος κάθε φορά που πήγαινε σε ένα συνέδριο, σε μία διάλεξη, σε μία ομιλία, πάντοτε παρακολουθούσε τον ομιλητή και σκεφτόταν πόσο καλύτερα θα τα έλεγε ο ίδιος από αυτόν.
Και έτσι φοβόταν ότι οι άνθρωποι οι οποίοι θα άκουγαν τη δική του παρουσίαση, θα σκέφτονταν ακριβώς το ίδιο με αυτό το οποίο σκέφτονταν ο ίδιος. και όχι ότι οι άνθρωποι αυτοί μπορεί πραγματικά να ενδιαφέρονταν να ακούσουν τι είχε να πει, μπορεί να ενδιαφέρονταν να μάθουν κάτι από αυτά τα οποία έλεγε. Έτσι λοιπόν όταν ο ίδιος μου ανέφερε ότι ήταν σε αυτό το ωκεάνιο συνέστημα της Νιρβάνα, το ρώτησα να ρωτιέμαι πού πήγε το άγχος και μέσα από αυτή την ερώτηση και άλλα πράγματα τα οποία δεν θα τα αναφέρω για να μην με ακρηγορήσω, το άγχος του άρχισε να επιστρέφει και αυτό μας επέτρεψε να εξετάσουμε την πηγή του άγχους.
Και το μεγαλύτερο κομμάτι του άγχους του δεν είχε να κάνει με το ακροατήριο, δεν είχε να κάνει με την λυπή προετοιμασία, δεν είχε να κάνει με το αντικείμενο καθ' αυτό. Το μεγαλύτερο κομμάτι του άγχους του είχε να κάνει με την δική του επιθετικότητα, την οποία ασυνείδητα την έβαζε στο ακροατήριο και πίστευε ότι το ακροατήριο θα τον κατακαραυνώνει εσωτερικά, θα τον κριτικάρει αυτή η περίπτωση, όπως το έκανε και ο ίδιος σε προηγούμενες ομιλίες.
Αυτό του επέτρεψε να μειώσει το άγχος του ασυνείδητα, διότι καταλάβω ότι το άγχος του προέρχονταν από την δική του επιθετικότητα. Και η επιθετικότητα, ακόμα κι αν δεν είναι συνηθή, που στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι συνηθή, φέρνει πολύ μεγάλο άγχος σε έναν άνθρωπο. Και γι' αυτό τον λέω πάντοτε πιστεύω ότι πίσω από ένα έντονο άγχος κρύβεται επιθετικότητα είτε προς τους άλλους είτε προς τον εαυτό.
Έτσι ο άνθρωπος αυτός πήγε, έκανε την ομιλία του, η ομιλία του πήγε πάρα πολύ καλά, είχε λίγο άγχος και που είναι όπως είπα το κακό στο να έχει λίγο άγχος και τελείωσε εκεί. Αυτό είναι μια κατάσταση βραχυπρόθερου μου άγχους, το οποίο όμως ήταν πολύ πιο έντονο και μόλις βρέθηκε η αιτία του άγχους, το άγχος αυτό σταμάτησε να είναι τόσο έντονο.
Το πρόβλημα ωστόσο πέρα από το ασυνείδητο είναι το χρόνιο άγχος και το χρόνιο άγχος είναι κάτι το οποίο χρειάζεται μια πολύ διαφορετική αντιμετώπιση διότι συνήθως οι άνθρωποι που έρχονται σε εμάς έρχονται αφού έχει προηγηθεί αφού έχουν βιώσει ένα άγχος για πολλά πολλά χρόνια και φυσικά η αιτία αυτού του άγχους είναι μια ασυνείδητη σύγκρουση γιατί πίσω από κάθε άγχος βρίσκεται μια ασυνείδητη σύγκρουση αλλά όταν έρχεται κανείς σε μας, συνήθως έρχεται βιώνοντας ένα έντονο άγχος για πάρα πολλά χρόνια.
Και όταν βιώνει αυτό το άγχος για πάρα πολλά χρόνια, αυτό που ονομάζουμε χρόνιο άγχος, πέρα από την ζημιά που κάνει στο σώμα του, και αυτό το ξέρουμε σήμερα σιγά σιγά, έχουμε μελέτες ή σχετήσεις στην ιατρική, πέρα από τη ζημιά όμως αυτή που κάνει στο σώμα του, κάνει και ζημιά στο νου του, με την έννοια ότι στερεί από τον εαυτό του τις δημιουργικές του δυνάμεις, βρίσκεται σε μια κατάσταση έντονου άγχος και το άγχος γίνεται ουσιαστικά modus vivendi, γίνεται τρόπο ζωής, με συγχωρείτε, γι' αυτόν μαθαίνει να ζει μέσα από το άγχος, μαθαίνει να ζει μέσα από την κορτιζόλη, μαθαίνει να ζει και με αυτό το σφίξιμο και μέσα από αυτό το σφίξιμο στο λαιμό, στο στήδος ή όπου αλλού έρχεται αυτό και του είναι πάρα πολύ δύσκολο μετά να χαλαρώσει.
Και πολλές φορές αυτοί οι άνθρωποι δυσκολεύονται να εγκαταλείψουν το άγχος διότι έχοντας άγχος υπάρχει ένα δευτερογενές όφελος. Και το δευτερογενές όφελος είναι ότι αν εγώ είμαι συνέχεια σε κατάσταση εγρήγωσης, Αν εγώ είμαι σε μια κατάσταση συνέχεια ετοιμότητας, τότε μπορώ να προλάβω οτιδήποτε μου συμβεί. Αυτό στην ψυχαναλυτική ουρολογία το ονομάζουμε μανιακός έλεγχος στην πραγματικότητα, μάλλον είναι ένα κομμάτι του μανιακού έλεγχου και αφορά την ψευδέστηση ότι κανείς μπορεί να ελέγξει τα πάντα γύρω του αν βρίσκεται συνέχεια σε ετοιμότητα.
Αλλά αφενός, κανείς δεν μπορεί να ελέγξει τίποτε γύρω του, αυτό είναι μια πραγματικότητα της ζωής. Και αφετέρου, όταν κανείς βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση πολύ έντονου άγχους, τότε ο οργανισμός του αρχίζει σιγά σιγά και εξοδεύει πάρα πολύ μεγάλη ενέργεια για να καταστήλει αυτό το άγχος. Υπάρχουν διάφορες ασθένειες οι οποίες αρχίζουν σιγά σιγά και του χτυπούν την πόρτα, αυτοάνωσα νοσήματα, Αλλά το χειρότερο από όλα, ακόμα κι αν αυτός ο άνθρωπος δεν αρρωστήσει, ακόμα κι αν αυτός ο άνθρωπος δηλαδή δεν εκδηλώσει κάποια σωματική πάθυση, είναι ότι ζει μία ζωή μυζέριας, μία ζωή όπου υποφέρει, μία ζωή όπου θα μπορούσε να είναι πολύ καλύτερη, θα μπορούσε να είναι πιο υποφερτή, θα μπορούσε να είναι πολύ περισσότερο δημιουργική, αλλά είναι βυθισμένη μέσα στην οδήνη και μέσα στο άγχος.
Όταν το άγχος είναι συνειδητό, όταν κανείς ξέρει τι τον αγχώνει, τότε μπορεί να κάνει κάτι γι' αυτό. Και ακριβώς αυτό χρειάζεται να κάνει κανείς όταν αγχώνεται. Ακριβώς αυτό δεν αποτελεί πρακτική συμβουλή, αλλά είναι μια, αν θέλετε, βιολογική πραγματικότητα. Ότι όταν κανείς αγχώνεται για κάτι, οφείλει να δράσει πάνω σε αυτό το οποίο αγχώνεται.
Εάν για παράδειγμα κανείς δίνει εξετάσεις σε μία εβδομάδα και αγχώνεται, είναι ένα καλό σημάδι, σημαίνει ότι οι εξετάσεις του αν ενδιαφέρουν. Εάν όμως δεν προετοιμαστεί για αυτές τις εξετάσεις, τότε είναι λογικό το άγχος αυτό να μεγαλώνει, να γίνεται όλο ένα πιο έντονο. Αυτό όμως είναι το συνειδητό άγχος και υπάρχουν πολλές φορές άνθρωποι οι οποίοι δεν θέλουν να αναλάβουν δράση για κάτι που τους αγχώνει, διότι υπάρχει ένας πολύ μεγαλύτερος φόβος από πίσω.
Αυτό το βλέπουμε, για παράδειγμα, στους ανθρώπους οι οποίοι, επί παραδείγματοι, φοβούνται τις ιατρικές εξετάσεις. Έχει κάποιος έναν πόνο στο στήθος, νιώθει μία ζαλάδα, αγχώνεται πάρα πολύ γι' αυτό, γιατί κάτι δεν πάει καλά στο σώμα του, δεν πάει να κάνει όμως τις απαιτούμενες εξετάσεις. Και αυτό μετά πυροδοτεί έναν πάρα πολύ μεγάλο κύκλο άγχους, γιατί υπάρχει το άγχος, μετά υπάρχει ο φόβος ότι κάτι βρίσκεται εκεί, ο οποίος πιροτείνει ένα πολύ μεγάλο άγχος και σε συνδυασμό με την έλλειψη ψυχικής χορετικότητας και φυσικά και ψυχικούς στένους, ότι όχι μπορώ ή δεν μπορώ εμπροκειμένου να το αντιμετωπίσω, βυθίζει έναν άνθρωπο μέσα στο άγχος.
Αν όμως το αποτυπώσουμε με μία φράση, για να βάλουμε μία τελεία στο συνειδητό και στο ασυνείδητο άγχος, το συνειδητό άγχος έχει ένα αντικείμενο, γνωρίζουμε γιατί είμαστε αγχωμένοι, δεν είναι προβληματικό εκτός από τις περιπτώσεις όπου κανείς δεν κάνει κάτι γι' αυτό, γιατί στο άγχος χρειάζεται να κάνει κανείς κάτι γι' αυτό, ενώ το ασυνείδητο άγχος μπορεί πολλές φορές να μετατραπεί σε, μάλλον το ασυνείδητο άγχος ναι, μπορεί να έχει μετατραπεί σε έναν τρόπο λειτουργίας, σε έναν τρόπο ύπαρξης για πάρα πολλούς ανθρώπους και έτσι αυτός ο άνθρωπος να είναι μόνιμα αγχωμένος.
Το άγχος όμως όπως είπα στην αρχή δεν είναι μία κατάσταση ομοιογενής αλλά υπάρχουν διάφορα είδη άγχους και όλοι μας είμαστε εκτεθειμένοι σε αυτά τα διάφορα είδη άγχους όπως όλοι μας είμαστε εκτεθειμένοι και στο άγχος και δεν αναφέρουμε μόνο στο φυσιολογικό άγχος αλλά αναφέρομαι και στο παθολογικό άγχος, διότι όπως έχω πει πολλές φορές, δεν υπάρχει ανθρώπινος ψυχισμός, όσο καλά οργανωμένος, απαρτιωμένος και θωρακισμένος κι αν είναι κανείς, που να μπορεί να αντέξει τα άγχη της ζωής σε όλες τους τις μορφές, σε όλες τις παραλλαγές και με όλες τους τις εντάσεις.
Όλοι μας είμαστε εκτεθειμένοι στο άγχος, απλώς ένας άνθρωπος ο οποίος είτε έχει κάνει μια καλή προπαρασκευαστική εργασία με τον εαυτό του μέσα από τη θεραπεία ή έχει ένα καλό δίκτυο ανθρώπων γύρω του ή ο ψυχισμός του είναι ένας πιο θωρακισμένος ψυχισμός γιατί είχε την τύχη να μεγαλώσει μέσα σε ένα καλό περιβάλλον, μέσα σε ένα διευκολυντικό περιβάλλον, ο άνθρωπος αυτός μπορεί να τον αντιμετωπίσει πολύ καλύτερα από κάποιον άλλον ο οποίος παρουσιάζει ευαλωτότητα απέναντι στο άγχος.
Ποια είναι όμως αυτά τα τρία ίδια άγχους τα οποία υπάρχουν. Το πρώτο είδος άγχος είναι ένα πολύ πρωτόγωνο άγχος, το οποίο το ονομάζουμε ψυχωτικό άγχος. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν φόβο κατάρρευσης. Όσοι άνθρωποι έχουν πάθει κρίση πανικού, για παράδειγμα, μπορούν να συνειδητοποιήσουν σε τι ακριβώς αναφέρομαι. Είναι ένας έντονος τρόμος ότι θα πεθάνει κανείς, ένας φόβος ότι κανείς θα χάσει τα λογικά του, ότι κανείς θα χάσει το νου του, ένας φόβος ότι κατακαιρματίζεται κανείς.
Είναι ένα άγχος το οποίο το βρίσκουμε συνήθως σε ασθενείς οι οποίοι είναι πιο ψυχωτικά οργανωμένοι, αλλά ένα άγχος το οποίο μπορεί να επισκεφθεί τον κάθε άνθρωπο, και είμαι σαφής σε αυτός, όπως συμβαίνει στις κρίσεις πανικού. είναι ένα πολύ εντονό άγχος όπου κανείς χάνει την επαφή με την πραγματικότητα, καταραίει η ικανότητα να σκεφτεί κανείς και εκείνη την στιγμή νιώθει προσωποποίηση, νιώθει αποπραγματοποίηση, νιώθει φόβο της κατάρρευσης.
Αυτό είναι το ένα άγχος, το οποίο είναι και το πιο έντονο να βιώσει κανείς. Το δεύτερο είδος άγχος είναι το άγχος το οποίο ονομάζουμε παρανοϊκό άγχος, μπορεί να το βρείτε στη βιβλιογραφία και ως διοικτικό άγχος, το οποίο είναι ένα άγχος το οποίο σχετίζεται με την επιθετικότητα. Είναι ο φόβος ότι κάτι κακό θα μου συμβεί, στο άγχος αυτό ο κόσμος βιώνεται ως επικίνδυνος, είναι άνθρωποι που νιώθουν συνεχή απειλή, συνεχή καχυποψία ότι ο κόσμος θα με κριτικάρει.
για παράδειγμα ο θεραπευόμενος μου που σας ανέφερα πριν, ο οποίος φοβόταν να κάνει την παρουσίαση, είχε ακριβώς αυτό το διοκτικό άγχος ότι ο κόσμος από κάτω, το κοινό θα τον λιδωρήσει, ο κόσμος θα τον ψέξει και ούτω καθεξής. Σε αυτές τις περιπτώσεις, δηλαδή στις περιπτώσεις όπου κανείς έχει διοκτικό ή παρανοϊκό άγχος, το παρανοϊκό αυτό άγχος έρχεται από μέσα.
και είναι αποτέλεσμα ανεπεξέργασης επιθετικότητας ενός ανθρώπου, η οποία βγαίνει από μέσα από αυτόν τον άνθρωπο και αποδίδεται σε κάποιον άλλον ή αποδίδεται και σε ένα άλλο γκρουπ. Το βλέπουμε για παράδειγμα σε απόλυτα αρχικά καθεστώτα, όπου κακές ανάρμοστες ιδιότητες ενός ανθρώπου αποδίδονται σε μια συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα, μετά αυτή η συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα βιώνεται ως απειλή και αποτελεί κίνδυνο.
Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και σε ανθρώπους οι οποίοι νιώθουν, για παράδειγμα, θυμό για έναν άλλον άνθρωπο, μπορεί να νιώθουν φθόνο για έναν άλλον άνθρωπο και φαντάζονται ότι ο άνθρωπος αυτός αισθάνεται το ίδιο για αυτούς. Αυτό είναι ένα παράδειγμα παρανοϊκού διοπτικού άγουσου. Έχει να κάνει με εσωτερική επιθετικότητα, με ανεπεξέργαστη επιθετικότητα και σε πολλοί ακραίες περιπτώσεις επίσης το βλέπουμε στους ανθρώπους των οποίων ο ψυχισμός είναι είτε οριακά είτε ψυχωτικά οργανωμένος.
Το τρίτο είδος άγχος, το οποίο έχουμε εξίσου έντονο, είναι το άγχος το οποίο ονομάζουμε καταθλιπτικό. Το καταθλιπτικό άγχος έχει να κάνει με τον δεύτερο μεγαλύτερο φόβο που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος. Το πρώτος είναι το άγχος του θανάτου, το δεύτερο είναι το άγχος της εγκατάληψης. Στο καταθλιπτικό άγχος ο κύριος φόβος είναι ότι έβλεψα το αγαπημένο πρόσωπο, ότι έκανα κάτι και ακούσα κάποιον, κατέστρεψα αυτόν τον οποίο αγαπώ.
Πρέπει τώρα να επανόρθωσω, έχω κάνει ένα επεισόδιο πάνω στο άγχος αυτό, συγκεκριμένα επί τούτου, αλλά έχω αναφερθεί σε αυτό, στην τέχνη της επανόρθωσης, αν θέλει κάποιος ή κάποια από εσάς να το ακούσετε. Το καταθλιπτικό άγχος μπορεί να είναι πάρα πολύ έντονο. Κυρίως είναι ένα άγχος το οποίο συναντάμε σε ανθρώπους οι οποίοι είναι πιο νευρωτικά οργανωμένοι, πιο υγιείς, πιο νευρωτικά απαρτιωμένοι και πιο υγιείς ψυχικά, οι οποίοι όμως σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να βιώνουν μια πολύ έντονη ενοχή η οποία πυροδοτεί ένα έντονο άγχος.
Και όσο περισσότερο ενοχικός είναι κανείς, τόσο μεγαλύτερο και εντονότερο είναι το καταθλητικό άγχος που βιώνει, δηλαδή το άγχος ότι έχει βλάψει ένα αγαπημένο πρόσωπο. Φυσικά, ο πολιτισμός μας βασίζεται πάνω στην ενοχή και στην αισθέστηση και είναι απολύτως φυσιολογικό, αν κανείς έχει κάνει μία πράξη την οποία δεν ήθελε να την κάνει και πλήγωσε έναν άλλον άνθρωπο, να αισθάνεται ενοχές.
Όταν όμως αυτές οι ενοχές είναι πολύ έντονες, όταν αυτές οι ενοχές ενεργοποιούνται συχνά και όταν φέρνουν μια πολύ μεγάλη δυσλειτουργία σε έναν άνθρωπο, τότε μιλούμε για ένα έντονο καταθλιπτικό άγχος, το οποίο χρειάζεται αρκετή επεξεργασία, διότι μετά ο άνθρωπος βασανίζεται. Οπότε το πρωτόγωνο άγχος για να ανακεφαλαιώσω έχει να κάνει με τον φόβο κατάρρευσης, το παρανοϊκό άγχος έχει να κάνει με τον φόβο ότι κάτι κακό θα μου συμβεί, ενώ το καταθλιπτικό άγχος έχει να κάνει με το ότι έβλαψα ένα αγαπημένο πρόσωπο, τον κατέστρεψα και τώρα νιώθω πολύ μεγάλο άγχος γι' αυτό.
Όταν μιλούμε για άγχος, και αυτό είναι κάτι το οποίο θέλω να επισημάνω στην πραγματικότητα, Αναφερόμαστε στην δυσκολία του ψυχισμού να μεταβολήσει ένα από αυτά τα τρία και η ψυχική ορίμανση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άγχος εξαφανίζεται αυτό είναι ουτοπικό, είναι αδύνατο και δεν μπορεί να συμβεί Οι άνθρωποι οι οποίοι έρχονται σε εμάς πολλές φορές είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα θέλουν να απαλλαγούν από το άγχος αυτό και θέλουν να απαλλαγούν και από το κομμάτι του εαυτού τους το οποίο ευθύνεται για το άγχος αυτό και πιστεύουν ότι ο θεραπευτής θα γίνει συνεργός στην πραγματικότητα σε αυτόν τον μεταφορικά και συμβολικά ομιλό φόνο.
Αλλά αφενός αυτό δεν γίνεται και ακόμα κι αν γινότανε στην πραγματικότητα θα έχανε κανείς ένα σημαντικό κομμάτι του εαυτού του και έτσι θα ένιωθε πιο άδειος, πιο φτωχός και πιο κενός. Ψυχική ορίμανση σημαίνει ότι αλλάζει η μορφή του άγχους και μαζί με αυτό αυξάνεται η ικανότητά μας να το επεξεργαζόμαστε. Διότι ο άνθρωπος ο οποίος κατακλείζεται από το άγχος υποφέρει πάρα πολύ και είναι πράγματι το άγχος σημείο των καιρών μας.
Παρ' όλα αυτά, αντί να φέρω κάποιο άλλο παράδειγμα από την κλινική μου εργασία, θα φέρω τρία παραδείγματα από την αρχαία ελληνική γραμματεία. Τα δύο τα συναντούμε στην Οδύσσια του Ομήρου, στη Ραψοδία Νέκια. Δύο τραγικές φιγούρες τις οποίες συναντάει ο Οδυσσέας. Η πρώτη είναι ο Τάνταλος, ο οποίος είναι ένας άνθρωπος τον οποίο έχουν τιμωρήσει οι θεοί στα έγκατα του κόσμου.
στον Άδη και βρίσκεται μέσα στην Αυθονία, είναι αλυσοδεμένος. Το νερό είναι μέσα σε μια λίμνη, το νερό φτάνει ως το πηγούνι του, όμως όταν διψάει και κάθε φορά που θέλει να πιει νερό και σκύβει να πιει νερό, το νερό εξαφανίζεται αφήνοντας μια μαύρη γη κάτω από τα πόδια του. Πάνω από το κεφάλι του κρύβονται επίσης πολύ ωραίοι καρποφόρα, δέντρα, αχλάδια, μήλα, ροδιές, ελιές.
Κάθε φορά όμως που ο ίδιος νιώθει πεινασμένος και σηκώνει το χέρι του να τα αρπάξει, τότε οι θεοί τα τραβάνε προς τον ουρανό, ανεβαίνουν προς τα σύννεφα, ούτως ώστε ο τάνταλος να είναι καταδικασμένος και στη δίψα και στην πείνα. και ακριβώς αυτό πιστεύω ότι βιώνει ο άνθρωπος ο οποίος είναι μόνιμα μέσα στο άγχος. Μπορεί γύρω του να υπάρχει νερό, να υπάρχει τροφή, συναισθηματική τροφή, συναισθηματικό νερό, να υπάρχουν ευκαιρίες, αναλύω τον μύθο μεταφορικά, αλλά ο ίδιος να νιώθει τόσο εγκλωβισμένος το άγχος που να μην μπορεί να βιώσει τίποτα από όλα αυτά και μάλιστα πολλές φορές οι άνθρωποι πάνε κόντρα στο άγχος τους, Κάλλες φορές χρησιμοποιούν ουσίες για να μπορέσουν να νιώσουν καλύτερα.
Ουσίες οι οποίες όμως δημιουργούν μια δευτερογενή παθολογία, διότι το άγχος μετά επιστρέφει πολύ πιο έντονα και η ψυχική ανθεκτικότητα μειώνεται ακόμα περισσότερο. Και έτσι ένας τέτοιος άνθρωπος βιώνει αυτό που ακριβώς βίωνε ο τάνταλος. Δεν μπορούσε να βιώσει ικανοποίηση. Το άγχος λοιπόν κλέβει όχι μόνον. την ηρεμία μας, αλλά μας στερεί και την δυνατότητα να βιώσουμε ικανοποίηση.
Φυσικά, αναφέρομαι στο ανεπεξέργαστο, χρόνιο και ασυνείδητο άγχος. Η άλλη τραγική φιγούρα, την οποία συναντάμε στην Αίκια, με συγχωρείτε, είναι ο Σύσυφος, για τον οποίο έχω κάνει ξεχωριστό επεισόδιο, ο οποίος είναι ένας άνθρωπος, ο οποίος μπρόχνει με τα δύο του χέρια έναν τεράστιο βράχο προς την κορυφή και τη στιγμή που φτάνει στην κορυφή το βάρος τον νικά και κατρακυλά πάλι πίσω στον κάμπο ο βράχος και ξανά από την αρχή ο Σύσσιφος σμπρώχνει το βράχο στην κορυφή και ο βράχος ξανά κυλάει πίσω στον κάμπο εκεί που ήταν στην αρχή και έτσι ο Σύσσιφος είναι βυθισμένος σε ένα ένα ομαρτήριο.
Παρότι έκανα μια διαφορετική ερμηνεία στο επεισόδιο με τον Σύσσιφο τον χρησιμοποιώ εδώ γιατί πιστεύω ότι και εδώ σκιαγραφεί το προφίλ ενός ανθρώπου ο οποίος κουβαλάει, σμπρώχνει μάλλον για να το πω πιο σωστά και αντιπροσωπευτικά τον βράχο και ενώ στην πρώτη περίπτωση έχουμε ένα ταντάλιο μαρτύριο, δηλαδή το άγχος το οποίο δεν αφήνει έναν άνθρωπο να λάβει ικανοποίηση μέσα από την ζωή, στη δεύτερη περίπτωση έχουμε ένα συσύφιο μαρτύριο διότι για τους ανθρώπους οι οποίοι είναι μονίμως αγχωμένοι, τότε η ζωή γίνεται ένας λόφος και μάλιστα γίνεται ένας λόφος στον οποίο είναι καταδικασμένοι να μεταφέρουν το άγχος τους, να σμπρώχνουν το άγχος της ζωής τους για να αποδείξουν ότι μπορεί να πετύχουν κάτι.
Το βλέπουμε αυτό στους ανθρώπους, για παράδειγμα, που είναι εργόσιωμανείς, οι οποίοι είναι εξαιρετικά φιλόδοξοι και δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να είναι κανείς εργατικός ή φιλόδοξος, αλλά όταν αυτό γίνεται μανία, γίνεται για να εξυπηρετήσει εσωτερικά σύνδρομα και όχι τη δημιουργικότητα ενός ανθρώπου. Και αυτό καταδικάζει τον άνθρωπο να ζει μέσα στο άγχος και τον οδηγεί σε ένα συσύφιο μαρτύριο.
Και η τρίτη τραγική φιγούρα της αρχαιότητας, αυτή δεν έρχεται από τον Όμηρο, έρχεται από τον Κικέρονα, αφορά έναν άνθρωπο ο οποίος ήταν αυλικός στην αυλή του Διονύσου, ο οποίος ήταν ο τύρανος των Συρακουσών, αναφέρομαι στον Δαμοκλή, ο οποίος κολάκευε συνέχεια τον Διόνυσο, τον τύρανο των Συρακουσών και του έλεγε το πόσο τυχερός είναι που είναι βασιλέας, το πόσο δύναμη έχει, το πόσο λαμπρός είναι.
τότε ο Διόνυσος του πρότεινε να αλλάξουν θέση για μία ημέρα για να γευτεί και ο ίδιος πώς είναι να είναι κανείς βασιλιάς. Έτσι τον έντυσαν με πορφυρά ρούχα, με πορφύρα μεσχωρείται, τον περιέλουσαν, τον κάτσαν σε χρυσό θρόνο και γέμισαν το τραπέζι μπροστά του με πάσης φύσεως καλά. Όμως ο Δλαμοκλής όταν σήκωσε το βλέμμα του είδε ένα γυμνό σπαθί το οποίο κρέμονταν από πάνω από το κεφάλι του και μάλιστα συγκρατούνταν μόνο από μία τρίχα λόγου και από εκείνη τη στιγμή δεν μπορούσε να απολαύσει τίποτα τίποτα δεν είχε σημασία ούτε η πορφύρα που φορούσε ούτε ο χρυσός τρόνος στον οποίο κάθονταν ούτε όλα αυτά τα καλά και ωραία φαγητά τα οποία είχε μπροστά του και ζήτησε να φύγει λοιπόν γιατί δεν επιθυμεί να είναι τόσο τυχερός Και εδώ πέρα έχουμε μια συμμορφής δαμόκλειου μαρτυρίου γιατί ένας άνθρωπος μπορεί να έχει κάποια καλά στην ζωή του, να μπορεί να απολαμβάνει πράγματα, αλλά το άγχος, ακριβώς όπως και στην περίπτωση του Τάνταλου, όπως και στην περίπτωση του Σύσυφου, να καθιστά την ζωή του πάρα πολύ επικίνδυνη, πάρα πολύ επιβλαβή και να μην του επιτρέπει να την απολαύσει.
Για παράδειγμα, η περίπτωση του δαμοκλή είναι μια πολύ χαρακτηριστική περίπτωση ενός άγχους το οποίο είναι παρανοϊκό. Ένας άνθρωπος ο οποίος, για παράδειγμα, αισθάνεται ότι έχω πετύχει κάποια πράγματα, αλλά όλοι με αυτονούν, όλοι θέλουν να μου τα πάρουν, είναι σαν να έχει μια δαμόκλυο σπάθη πάνω από το κεφάλι του, η οποία μάλιστα συγκρατάται από μια τρίχα λόγου έτοιμη να πέσει και να καταστρέψει τα πάντα.
Αυτό είναι ένα τυπικό άγχος το οποίο το βλέπουμε και το βλέπουμε και σε ανθρώπους οι οποίοι έχουν πετύχει και κάποια πράγματα σε διάφορους τομείς της ζωής τους και σκέφτομαι και τα τρία αυτά, αν θέλετε, μυθολογικά παραδείγματα και το ερώτημα το οποίο έρχεται στο νόμο είναι το εξής. τι νόημα έχει να γεύεται κανείς τους καρπούς της ζωής όταν ένα κομμάτι του ψυχισμού του προσδοκά συνεχώς την καταστροφή διότι από τη μία ο τάνταλος έχει τους καρπούς αλλά δεν μπορεί να τους γευτεί ο δαμοκλής έχει την περίοπτη θέση την οποία ήθελε αλλά δεν μπορεί να αισθανθεί ασφαλής και ο σύσυφος φτάνει εκεί που ήθελε να φτάσει, φτάνει στην κορυφή αλλά δεν μπορεί να σταματήσει Και ο αγχώδης άνθρωπος, και αυτό είναι κάτι το οποίο το βλέπω και στην κλινική μου πρακτική, ο αγχώδης άνθρωπος δεν είναι ένας άνθρωπος ο οποίος δεν πετυχαίνει στην ζωή.
Το λέω το πετυχαίνει με την έννοια των κοινωνικών κριτηρίων. Πολλοί άνθρωποι μπορούν να είναι εξαιρετικά επιτυχημένοι οικονομικά ή επαγγελματικά ή να είναι επιτυχημένοι σε κάποιες εκφάνσεις, σε μπάση περιπτώσει, της ζωής τους. Το πρόβλημα όμως με τον αγχώδη άνθρωπο είναι ότι αποτυγχάνει να βιώσει τη ζωή. Έτσι καθίσταται ένας άνθρωπος ο οποίος είναι ένα είδος ζωντανού νεκρού.
Υπάρχει, πετυχαίνει, αλλά είναι σαν τον σύσφοφ, φτάνει στην κορυφή και μετά ξανά πρέπει να ανέβει στην κορυφή γιατί δεν νιώθει ευχαρίστηση. Και αυτό είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά του χρόνιου και ασυνείδητου άγχους. Είναι όπως και της κατάθλιψης, αλλά υπάρχει και στο άγχος. είναι η αδυναμία να είναι κανείς στο παρόν και η αδυναμία να βιώσει κανείς μία απόλαυση, να μπορεί δηλαδή να απολαύσει.
Και έρχομαι και λίγο στο κομμάτι το κοινωνικό, στο οποίο δεν θα πω πολλά πράγματα. Ωστόσο, θεωρώ ότι είναι ένα μέρος του προβλήματος, διότι βιώνουμε και ζούμε μάλλον, όχι απλώς βιώνουμε. Ζούμε μέσα σε μία κουλτούρα διαρκούς επίδοσης Αν ανοίξει κανείς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης του Αν ανοίξει τη τηλεόρασή του θα δει παντού Ανθρώπους οι οποίοι είναι ευτυχισμένοι Θα δει παντού ανθρώπους οι οποίοι είναι επιτυχημένοι Ανθρώπους οι οποίοι απολαμβάνουν τη ζωή Φυσικά τίποτα από αυτά δεν ισχύει Τουλάχιστον όχι στον βαθμό που τα βλέπει κανείς γιατί ο καθένας σηκώνει, σβρώνει, έχει το δικό του συσύφιο μαρτύριο, ο καθένας έχει τη δική του δαμόκλειο σπάθη πάνω από το κεφάλι του, αλλά ζούμε σε μια κοινωνία στην οποία προβάλλεται συνεχώς και χωρίς μέτρο το πλαστός ζην και προβάλλεται επίσης συνεχώς μια ευτυχία η οποία δεν είναι και αληθινή.
Επίσης, είναι μια κουλτούρα διαρκούς επίδοσης. Και αυτό είναι ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα, διότι δημιουργεί μια συνεχή σύγκριση. Ο ένας πρέπει να έχει κάτι καλύτερο συνέχεια από τον άλλον, ο ένας να προοδεύει περισσότερο από τον άλλον. Έχουν εξαφανιστεί τα όρια της εργασίας, τα όρια του σπιτιού, τα όρια της οικογένειας. Ζούμε σε μια κοινωνία με σχόλια που υπάρχει αβεβαιότητα και έχουν χαθεί πάρα πολύ σημαντικοί πυλώνες της κοινωνίας, όπως αναφέρα στην αρχή, όπως ήταν η γειτονιά για παράδειγμα.
Η γειτονιά ήταν μια πάρα πολύ σημαντική κοινωνική συνθήκη, η οποία λειτουργούσε και σαν χώρος κρατήματος, δηλαδή παρήχε στήριξη στα μέλη της, αλλά ήταν και ένας χώρος περιέχεινο, όπως το λέμε εμείς στην Ζηχανάληση, όπου μπορούσε ο κάθε μέλος να φέρει τις αγωνίες, τις δυσκολίες και τα προβλήματα και μία ομάδα ανθρώπων, ήταν σαν ένα είδος ομαδικής θεραπείας χωρίς κατάρτιση, βοηθούσαν επάνω στα προβλήματα αυτά, αυτό σήμερα, και όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και στην επαρχία, αρχίζει και χάνεται και σε πολλά έχει χαθεί.
Και το ερώτημα το οποίο τίθεται εδώ πέρα είναι, αν έχουμε αρχίσει να θεραπεύουμε ατομικά και ένα μέρος της δυσφορίας που παράγεται κοινωνικά, Και στο νόμο πάλι έρχεται, το έχω πει και σε προηγούμενα επεισόδια, η φράση του Γουίνικουτ, ενός πολύ σημαντικού Βρετανού ψυχαναλυτή, ο οποίος σε ένα συνέδριο το οποίο έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια του Δευτέρωου Παγκοσμίου Πολέμου κάτω στις καταπακτές των Λονδίνων, με τα αεροπλάνα των ναζί της Luftwaffe να πετάνε πάνω από τη Βρετανία, σηκώθηκε ξαφνικά την ώρα που οι ψυχαναλυτές μιλούσανε για διάφορα ψυχαναλυτικά ζητήματα και είπε «Κύριε, δεν ξέρω αν το αντιλαμβάνεστε, αλλά από πάνω πετάνε αεροπλάνα πολεμικά».
Τι θέλω να πω με αυτό. Θέλω να πω ότι εάν υπάρχει μια πολύ μεγάλη παθογένεια σε κοινωνικό επίπεδο, αν, για να το πω μεταφορικώς και να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Ουίνικοτ, εάν πετάνε πολεμικά αεροπλάνα, δεν μπορούμε να θεραπεύσουμε ατομικά. και κοινωνικό. Και η αλήθεια έχει πολλές όψεις. Σαφώς μπορούμε να κάνουμε πάρα πολλά πράγματα σε ατομικό επίπεδο και θα έρθω τώρα στο κομμάτι της ψυχής ανθεκτικότητας, αλλά ένα κομμάτι αφορά και την κοινωνία και τον τρόπο με τον οποίο υπάρχει ένας άνθρωπος μέσα στην κοινωνία. Συνήθως μπορεί να συμβεί και το αντίθετο. Ένας άνθρωπος να έχει πολύ μεγάλες δυσκολίες που να μην μπορεί να ενταχθεί στην κοινωνία.
Αν για παράδειγμα ο άνθρωπος αυτός έχει πολύ έντονο διοκτικό ή παρανοϊκό άγχος, αν έχει πάρα πολύ έντονες ψευδεστήσεις ότι οι άλλοι θέλουν να του κάνουν κακό, όχι ψευδεστήσεις με την ψυχωτική έννοια ή την βαθιά παρανοϊκή, αλλά ψευδεστήσεις οι οποίες έχουν να κάνουν με το άγχος το οποίο ονόμασα ως παρανοϊκό άγχος. Ένα άγχος μπορεί όλοι μας να νιώθουμε και όλοι μας στην πραγματικότητα έχουμε βιώσει και όλοι μας θα βιώσουμε, αλλά υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που το βιώνουν πολύ πιο έντονα.
Εσάς αυτούς τους ανθρώπους κάνουμε μια σημαντική εργασία ώστε να μειωθεί αυτό το άγχος, να εμπεριεχθεί και έτσι να μπορέσει αυτός ο άνθρωπος να συνδεθεί με τους γύρω του. Αλλά συνήθως είναι και τα δύο. Το οποίο με πάει τώρα στο τελευταίο κομμάτι του επεισοδίου, το οποίο έχει να κάνει με την ψυχική εντακτικότητα και επιστρέφω στο αρχικό παράδειγμα με τον σεισμό, το άλλο είναι η ανθεκτικότητα του οικοδομήματος.
Και δεν μπορούμε πάντοτε να ελέγξουμε την ισχύ ενός σεισμού. Τι εννοώ με αυτό. Δεν μπορούμε πάντοτε να ελέγξουμε το αγχωγόνο αιρέθισμα το οποίο θα βιώσει κανείς. Οι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι με πάσης φύσεως αγχωγόνα αιρεθίσματα και τραγωδίες. Μπορεί να είναι μία αρρώστη, μπορεί να είναι θάνατος, μπορεί να είναι ένας χωρισμός, μπορεί να είναι μια οικονομική καταστροφή.
Όλα αυτά είναι πολύ ισχυροί σεισμοί. Αλλά οι ισχυροί σεισμοί αναπόφευτα θα ταρακουνίσουν το οικοδόμμα, αναπόφευτα θα προκαλέσουν κάποιες καταστροφές, αλλά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένα ισχυρό οικοδόμμα θα το γκρεμίσουνε συνθέμελα. Και αυτό που κάνει το οικοδόμμα του ψυχισμού, γιατί σε αυτό το οικοδόμμα αναφέρομαι, ανθεκτικό, στην πραγματικότητα είναι αυτό που ονομάζουμε ψυχική χωρητικότητα.
Και τι είναι ψυχική χωρητικότητα. Θα χρησιμοποιήσω εδώ μία φράση του Νίτσε, η οποία νομίζω ότι αποτυπώνει καλύτερα από κάθε άλλη που μπορώ να σκεφτώ. Τουλάχιστον αυτή τη στιγμή είναι η ικανότητα να καθιστά κανείς τον ψυχισμό του. Μία μεγάλη θάλασσα, η οποία αναδέχεται μέσα της πολλά βρώμικα ποτάμια, χωρίς να μολύνεται και η ίδια.
είναι μια καταπληκτική αναλογία η οποία περιγράφει αυτό το οποίο κάνουμε στην ψυχοθεραπεία. Πολλές φορές άνθρωποι πιστεύουν ότι μειώνουμε το άγχος ενός ανθρώπου, το οποίο συμβαίνει επίσης, αλλά κυρίως αυτό που κάνουμε είναι να διευρύνουμε τον ψυχισμό ενός ανθρώπου. Γιατί το κάθε άγχος είναι διαφορετικό και κανείς δεν μπορεί να αποφύγει τα άγχη και αφού δουλέψουμε κάποια άγχη τα οποία μπορεί να είναι πιο παρανοϊκά, μπορεί να είναι πιο καταθλιπτικά, σε άλλες περιπτώσεις είναι πιο ψυχωτικά.
Μετά ο θεραπευτής ασχολείται με τη διεύρυνση του ψυχισμού και αυτό ίσως είναι το ένα, για να μην είμαι απόλυτος, ένα τα πιο σημαντικά πράγματα τα οποία προσφέρει η θεραπεία. Καθιστά τον ψυχισμό ενός ανθρώπου ευρύ και τον καθιστά και ανθεκτικό. Τι σημαίνει ανθεκτικό. Ανθεκτικό σημαίνει να μπορεί κανείς να βιώνει στεναχώριες, να βιώνει πόνους, να βιώνει δυσφορίες χωρίς να καταραίει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα χάσει προσωρινά κάποιος την ικανότητα να σκεφτεί ή ότι δεν θα αντιδράσει με θυμό ή ότι δεν θα κλειδονιστεί ο ψυχισμός του για να το πω διαφορετικά. Αλλά αυτός ο άνθρωπος ο οποίος έχει αναπτύξει μια συγκεκριμένη μια αλφα ψυχική ενθεκτικότητα μπορεί στην πραγματικότητα να χωρέσει μέσα του. αυτό το οποίο αισθάνεται και να το χωρέσει σημαίνει ένα ουσιαστικό πράγμα, να το σκεφτεί.
Διότι όταν ένας άνθρωπος βιώνει κάτι είναι επιτακτική ανάγκη αν αυτός ο άνθρωπος θέλει να είναι ευτυχισμένος, αν αυτός ο άνθρωπος θέλει να έχει μια αρκετά καλή ζωή, μια αρκετά ικανοποιητική ζωή, έχω κάνει και ένα podcast παλαιότερα χρόνια πριν πάνω σε αυτό, να σκεφτεί πάνω σε αυτό που νιώθει. Τι είναι αυτό το οποίο συμβαίνει μέσα μου γιατί συνέχεια έχω πονοκεφάλους, έχω πάει σε όλους τους γιατρούς μου, είπαν ότι δεν έχω τίποτα. Τι είναι αυτό το οποίο μου φέρνει αυτούς τους πονοκεφάλους ή τι είναι αυτό το οποίο μου φέρνει της κρίσης πανικού.
τι είναι αυτό το οποίο συμβαίνει μέσα μου, γιατί αυτή τη στιγμή αισθάνομαι τόσο οργή. Είναι κάτι το οποίο χρειάζεται κανείς να κάνει μια εργασία πάνω και η αλήθεια είναι ότι για αυτή την εργασία απαιτούνται δύο άνθρωποι. Όπως έλεγε ένας άλλος Βρετανός ψυχαναλυτής, ο Μπίον, καταπληκτικός ψυχαναλυτής, έλεγε ότι απαιτούνται δύο άνθρωποι για να σκεφτούν πάνω στο νου του ενός.
και αργότερα και με την πάροδο του χρόνου και αυτό είναι και αν θέλετε μία ένδειξη ότι η ψυχοθεραπεία έχει φτάει στο τέλος της ότι ο άνθρωπος αυτός μπορεί να σκεφτεί σαν δύο αύριο μεθαύριο γιατί η σκέψη έχει μορφή διαλόγου αυτό είναι κάτι το οποίο το έλεγε και ο Πλάτωνας μιλούσε για την επικοινωνία εντός της ψυχής από μία πολύ διαφορετική σκοπιά η οποία όμως δεν διαφέρει καθόλου από τη ψυχαναλυτική σκοπιά όταν κανείς μπορεί να έχει μέσα του έναν ενδοψυχικό διάλογο δηλαδή να συνομιλήσει με τον εαυτό του να σκεφτεί πάνω σε αυτό το οποίο του συμβαίνει και να μπορέσει να κάνει κάτι για αυτό ή να μπορέσει να αποδεχτεί αυτό το οποίο δεν μπορεί να αλλάξει και δεν μπορούμε να κάνουμε πάντα κάτι για αυτό το οποίο νιώθουμε ούτε μπορούμε πάντα να κάνουμε κάτι γενικότερα.
Σε πάρα πολλές περιπτώσεις δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι με την έννοια του πράττυπ αλλά το να αποδεχτεί κανείς μία κατάσταση, το να σκεφτεί πάνω σε αυτή την κατάσταση, είναι ένα δείγμα ψυχικής ανθεκτικότητας. Και είναι και ένα δείγμα ότι και ένας άνθρωπος είναι έτοιμος να αφήσει την ψυχοθεραπεία. Θεωρώ ότι αυτό είναι και η ουσιαστικότερη ένδειξη ότι ένας άνθρωπος είναι έτοιμος να φύγει, διότι δεν έχει τόση σημασία το να υποχωρήσουν τα συμπτώματα, δεν έχει τόση σημασία το να λυθούν οι δυσκολίες ή να βελτιωθεί η ζωή τους σε κάποιους τομείς.
Αυτά είναι πράγματα τα οποία μπορούν σχετικά εύκολα να επιτευθούν σε άλλους περισσότερο εύκολα, σε άλλους περισσότερο δύσκολα. Αλλά η πραγματική ουσία της ψυχοθεραπείας έγκυται στο να δημιουργήσει αυτό που ο Πλάτωνας ονόμασε «διάλογος εντός της ανθρώπινης ψυχής» και είναι ακριβώς αυτός ο διάλογος εντός της ανθρώπινης ψυχής, ο οποίος κάνει τον ψυχισμό ευρύχωρο, τον κάνει στην πραγματικότητα και εξαιρετικά ανθεκτικό.
Και ίσως λοιπόν η ανθεκτικότητα, και το λέω αυτό φτάνοντας στο τέλος, να μην σημαίνει να μάθουμε να ζούμε χωρίς άγχος. αυτό όπως είπα θα ήταν και ουτοπικό, θα ήταν και ψεύτικο. Αλλά ανθεκτικότητα σημαίνει να μην επιτρέπει κανείς το άγχος, να του στερεί την ικανότητα να ζει και κυρίως να ζει δημιουργικά, διότι το αντίθετο του άγχους δεν είναι η ηρεμία ή η μυρβάνα, όπως πολλές φορές οι άνθρωποι πιστεύουν, διότι αυτό συνεπάγεται και ψυχική απονέκρωση.
Το αντίθετο του άγχους είναι η ικανότητα να είναι κανείς παρόν στην ζωή του. Σας ευχαριστώ.
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
